پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/ سمیه محرمی: سلامت روان در سال‌های اخیر بیش از گذشته به یکی از محورهای اصلی نگرانی‌های اجتماعی تبدیل شده است؛ نگرانی‌ای که در سایه فشارهای اقتصادی، تحولات فرهنگی و تجربه بحران‌هایی مانند همه‌گیری کرونا یا شرایط جنگی، ابعاد تازه‌ای یافته است.

در چنین شرایطی، نقش روانشناسی نه‌تنها در درمان اختلالات فردی بلکه در پیشگیری، آموزش عمومی، ارتقای مهارت‌های زندگی و هدایت تصمیم‌گیری‌های کلان اجتماعی، اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند. با این حال شواهد نشان می‌دهد فاصله‌ای قابل توجه میان ظرفیت واقعی این علم و جایگاهی که در لایه‌های تصمیم‌سازی کشور برای آن در نظر گرفته شده، وجود دارد.

در این دیدگاه تأکید می‌شود که تصویر عمومی جامعه از روانشناسی همچنان عمدتاً به خدمات درمانی محدود مانده است؛ تصویری که تنها بخشی از کارکرد این حوزه را بازتاب می‌دهد. روانشناسی در کنار درمان، توان اثرگذاری گسترده‌ای در آموزش‌های پیشگیرانه، ارتقای سلامت روان خانواده‌ها، مهارت‌آموزی در حوزه‌های تربیتی و اجتماعی و کاهش آسیب‌های روانی دارد؛ حوزه‌هایی که طی سال‌های اخیر شاهد رشد کمی و کیفی در آن‌ها بوده‌ایم. با این وجود، بخش بسیار مهمی از ظرفیت روانشناسی، یعنی نقش آن در سیاست‌گذاری‌ها و تصمیم‌گیری‌های کلان به ویژه سلامت روان، همچنان به شکل جدی مورد توجه قرار نگرفته است.

 بر این اساس، نبود پیوست‌های روانی و اجتماعی در بسیاری از تصمیمات مهم کشور و استان‌ها، به‌عنوان یکی از نقاط ضعف جدی مطرح می‌شود. همچنین نبود پوشش بیمه‌ای مؤثر برای خدمات روانشناختی، یکی از موانع جدی در مسیر بهره‌مندی مردم از این خدمات محسوب می‌شود.

اکبر مهدیلو، روانشناس زنجانی در این زمینه، در گفت‌وگو باصدای زنجان در پاسخ به این سؤال که فعالیت روانشناسان در استان و کشور را چگونه ارزیابی می‌کند، اظهار کرد: در رابطه با این سؤال لازم است ابتدا به یک نکته اشاره کنم. در دیدگاه عموم مردم معمولاً فعالیت روانشناسان محدود می‌شود به ارائه خدمات روانشناختی و مشاوره، چه در مراکز دولتی و چه در مراکز غیر دولتی، و در چارچوب خدمات مشاوره‌ای و روانشناختی که بیشتر هم معطوف به درمان مشکلات است. در حالی که این دیدگاه به نظر من دیدگاه کاملاً درستی نیست.

وی ادامه داد: خدماتی که روانشناسان و مشاوران می‌توانند ارائه بدهند محدود به فضای کلینیکی و کارهای کلینیکی نیست. شاید حتی بتوان گفت مهم‌تر از خدمات درمانی، فعالیت‌هایی است که در حوزه آموزش در این عرصه انجام می‌شود. آموزش‌های مرتبط با مهارت‌های زندگی، پیشگیری از آسیب‌های روانی و اجتماعی، ارتقای سلامت روان در خانواده‌ها و در سطح جامعه از جمله حوزه‌هایی است که روانشناسان می‌توانند در آن نقش جدی ایفا کنند.

 نقش‌آفرینی روانشناسان در تصمیم‌گیری‌های کلان سلامت روان مغفول مانده است

این روانشناس زنجانی افزود: در سال‌های اخیر تا حدی به این بخش هم پرداخته شده و در حوزه آموزش‌های پیشگیرانه فعالیت‌هایی صورت گرفته است، اما در کنار این حوزه، بخش مهم دیگری نیز وجود دارد که به نظر می‌رسد کمتر مورد توجه قرار گرفته و تا حدی مغفول مانده است؛ و آن نقش‌آفرینی روانشناسان در تصمیم‌گیری‌های کلان و کاهش تبعات اجتماعی و سلامت است. این تصمیم‌گیری‌ها می‌تواند هم در سطح کشور باشد و هم در سطح استان‌ها.

مهدیلو گفت: اگر بخواهیم درباره خدمات درمانی و روان‌درمانی و خدمات مشاوره در کلینیک‌ها صحبت کنیم، می‌توان گفت که در حال حاضر وضعیت نسبتاً مطلوبی دارد. همچنین خدمات آموزشی پیشگیرانه در حوزه روان نیز در سال‌های اخیر رشد کمی و کیفی قابل توجهی داشته است. اما در بخشی که اشاره کردم، یعنی در حوزه نقش‌آفرینی در تصمیم‌گیری‌های کلان حوزه سلامت، متأسفانه ما شاهد حضور و اثرگذاری قابل توجهی نیستیم؛ چه از سوی روانشناسان و چه به‌ویژه از سوی سازمان‌های متولی این حوزه، به‌خصوص سازمان نظام روانشناسی.

این روانشناس زنجانی توضیح داد: البته این کم‌کاری می‌تواند تا حدی دو سویه باشد. از یک سو ممکن است از جانب سازمان‌های متولی سلامت روان و فعالان این حوزه کم‌کاری‌هایی وجود داشته باشد و از سوی دیگر ممکن است از سمت حاکمیت و دستگاه‌های تصمیم‌گیرنده نیز توجه کافی به استفاده از ظرفیت روانشناسان صورت نگرفته باشد. در حالی که در بسیاری از موارد می‌توان از روانشناسان یا سازمان‌های متولی سلامت روان برای تصمیم‌گیری‌ها کمک گرفت و از نظرات کارشناسان و صاحب‌نظران این حوزه بهره برد.

وی ادامه داد: پیش از این در بسیاری از فعالیت‌ها، حتی در پروژه‌های عمرانی، معمولاً یک پیوست فرهنگی در نظر گرفته می‌شد و تهیه آن ضروری تلقی می‌شد. اما به نظر می‌رسد در بسیاری از تصمیم‌ها و فعالیت‌ها، جای خالی یک پیوست روانی و اجتماعی احساس می‌شود. یعنی لازم است در کنار بررسی‌های اقتصادی و فرهنگی، تبعات روانی و اجتماعی یک تصمیم نیز بررسی شود.

مهدیلو بیان کرد: اگر در فرآیند تصمیم‌گیری‌ها، از نظرات کارشناسان روانشناسی استفاده شود و سازمان‌های متولی مانند سازمان نظام روانشناسی، سازمان بهزیستی، وزارت ورزش و جوانان یا دیگر نهادهای مرتبط در این فرآیند دخیل باشند، می‌توانند به بررسی و پیش‌بینی تبعات روانی و اجتماعی تصمیم‌ها کمک کنند. چنین اقدامی می‌تواند از بروز بسیاری از آسیب‌های اجتماعی و روانی جلوگیری کند. اما متأسفانه به نظر می‌رسد این بخش هم در سطح کشور و هم در سطح استان‌ها تا حد زیادی مغفول مانده است.

مسئولان نگران سلامت روان، خدمات روانشناختی را تحت پوشش بیمه قرار دهند

وی در ادامه گفت: در دو بعد دیگر یعنی در حوزه خدمات درمانی و خدمات آموزشی، در سال‌های اخیر شاهد پیشرفت‌های قابل توجهی بوده‌ایم. به ویژه در حوزه خدمات روان‌درمانی در مراکز و دفاتر روانشناسی و مشاوره، در دو تا سه سال اخیر رشد کمی بسیار چشمگیری در سطح کشور و همچنین در سطح استان زنجان داشته‌ایم.

این روانشناس زنجانی تأکید کرد: اگر واقعاً مسئولان کشور و حاکمیت نگران وضعیت سلامت روان جامعه هستند و می‌خواهند اقدامی مؤثر در این زمینه انجام دهند، شاید مهم‌ترین و اولویت‌دارترین اقدام این باشد که خدمات روانشناختی تحت پوشش بیمه قرار گیرد.

مهدیلو درباره تأثیر روانشناسی در کاهش آسیب‌های اجتماعی و روانی نیز گفت: به نظر می‌رسد امروزه تقریباً همه به این موضوع واقف هستند و کمتر کسی در اثرگذاری علم روانشناسی در کاهش آسیب‌های روانی و اجتماعی تردید دارد. توضیح درباره این موضوع تا حدی بدیهی است.

وی افزود: علم روانشناسی می‌تواند در کاهش آسیب‌های روانی و اجتماعی بسیار اثرگذار باشد و نقش مهمی در بهبود شرایط فردی و اجتماعی ایفا کند. البته باید توجه داشت که میزان اثرگذاری آن تا حدی به فراهم بودن برخی شرایط بستگی دارد.

مهدیلو گفت: با وجود همه این محدودیت‌ها و موانع، همچنان می‌بینیم که مداخلات روانشناختی، چه در قالب آموزش‌های پیشگیرانه و چه در قالب خدمات درمانی و مشاوره‌ای، در عمل تأثیر قابل توجهی داشته‌اند.

وی افزود: این موضوع هم در واقعیت‌های اجتماعی قابل مشاهده است و هم در پژوهش‌ها و تحقیقات علمی به اثبات رسیده است. بنابراین هم پشتوانه علمی و پژوهشی و هم پشتوانه تجربی وجود دارد که اثرگذاری روانشناسی در کاهش آسیب‌های روانی و اجتماعی را تأیید می‌کند.

این روانشناس زنجانی گفت: اقبال عمومی که امروز نسبت به خدمات روانشناختی وجود دارد، تا حد زیادی ناشی از همین اثرگذاری واقعی و ملموس است.

فعالیت روانشناسان در ایام جنگ موثر است

وی در ادامه درباره نقش روانشناسان در شرایط بحرانی مانند جنگ اظهار کرد: در شرایط بحرانی، مانند شرایط جنگ یا بحران‌هایی مانند همه‌گیری کرونا، اهمیت خدمات روانشناختی حتی بیشتر می‌شود.

مهدیلو افزود: ما تجربه بحران کرونا را داشتیم و در آن زمان مشاهده کردیم که فعالیت روانشناسان و مداخلات روانشناختی چقدر می‌تواند به افراد کمک کند تا با شرایط بحرانی بهتر مواجه شوند.

این روانشناس زنجانی ادامه داد: در هر شرایط بحرانی، علاوه بر مشکلاتی که از قبل وجود داشته است، استرس‌ها و فشارهای روانی نیز افزایش پیدا می‌کند و بسیاری از مسائل و مشکلات تشدید می‌شوند. در چنین شرایطی فراوانی مشکلات روانی نیز بیشتر می‌شود.

مهدیلو گفت: در جریان جنگ ۱۲ روزه نیز چنین شرایطی وجود داشت و طبیعتاً فعالیت روانشناسان در حوزه آموزش، مشاوره و روان‌درمانی برای افرادی که تحت تأثیر این شرایط قرار گرفته بودند می‌توانست بسیار مؤثر باشد و در بسیاری موارد نیز چنین بوده است، البته این حضور می‌تواند بسیار پررنگ‌تر و مؤثرتر از این باشد، به شرط آنکه سازمان‌های متولی نیز همکاری بیشتری داشته باشند و حداقل امکانات لازم را برای ارائه این خدمات فراهم کنند.

این روانشناس زنجانی با بیان اینکه در ایام جنگ و بحران‌های پس از آن می‌توان با چند اقدام ساده تبعات ناشی از جنگ را کاهش داد، عنوان کرد: پذیرش احساسات و‌ هیجاناتی مانند استرس، ترس، خشم و غیره به عنوان واکنشی طبیعی به شرایط و پرهیز از سرکوب آن‌ها یا سرزنش خودمان بخاطر تجربه آن‌ها از جمله این راهکارها است.

وی با بیان اینکه پرهیز از پیگیری مداوم ‌و وسواس‌گونه اخبار و تمرکز بیش از حد بر خبرهای منفی از دیگر اقداماتی است که باید در ایام جنگ انجام شود، عنوان کرد: دوری از محرک‌های استرس‌زا مانند افراد یا منابعی که اخبار منفی و ناامید کننده منتشر می‌کنند در ایام جنگ می‌تواند تاثیرگذار باشد.

مهدیلو با بیان اینکه یادگیری و استفاده از تکنیک‌هایی برای مدیریت استرس و افزایش آرامش مانند تنفس دیافراگمی یا آرام‌سازی عضلانی از دیگر رویکردهای پیشگیری از اضطراب است، ادامه داد: حفظ و تقویت ارتباطات انسانی و فراهم کردن حمایت‌های روانی اجتماعی برای خودمان و دیگران از دیگر رویکردها برای مقابله با تبعات استرسی در ایام جنگ و پساجنگ است.

این روانشناس زنجانی با بیان اینکه استفاده از منابع معنوی مانند دعا و نیایش و توسل نیز باید در زمینه مقابله با اضطراب ایام چنگ و پس از آن مورد توجه باشد، ادامه داد: کمک گرفتن از منابع تخصصی (مانند روانشناسان یا خطوط مشاوره تلفنی از قبیل ۱۲۳، ۱۴۸۰، ۴۰۳۰) در صورت نیاز نیز باید مورد توجه افراد دارای اضطراب و استرس باشد.

فیلترهای صدور پروانه روانشناسان کم شده و باید نظارت‌های پسینی افزایش پیدا کند

وی ادامه داد: در گذشته فیلترهایی که برای صدور پروانه و ارزیابی صلاحیت‌ها و شایستگی‌های حرفه‌ای وجود داشت، سخت‌گیرانه‌تر بود اما در حال حاضر این فرایند تا حدی تسهیل شده و آن سخت‌گیری سابق وجود ندارد. البته قرار بود در کنار این تسهیل، نظارت‌های پسینی تقویت شود؛ یعنی پس از صدور مجوز فعالیت، نظارت‌های جدی‌تری بر عملکرد مراکز و متخصصان اعمال شود. اما تا این لحظه اقدام جدی و قابل توجهی در این زمینه انجام نشده است.

مهدیلو گفت: گفته شده است که سازمان نظام روانشناسی در آینده تمهیداتی را برای تقویت این نظارت‌ها در نظر خواهد گرفت. با این حال اگر از نظر کمی نگاه کنیم، می‌توان گفت خدمات روانشناختی در سطح کشور و استان رشد بسیار چشمگیری داشته است.

وی در ادامه درباره جایگاه روانشناسی در کشور و استان اظهار کرد: همان‌طور که در بخش‌های قبلی اشاره کردم، جایگاه روانشناسی می‌تواند بسیار فراتر از وضعیت فعلی باشد. در سال‌های اخیر بارها مشاهده کرده‌ایم که برخی تصمیم‌های کلان در سطح کشور تبعات روانی و اجتماعی گسترده‌ای داشته و آسیب‌هایی را به افراد و جامعه وارد کرده است.

این فعال اجتماعی افزود: این تصمیم‌ها گاهی باعث شده‌اند افراد و جامعه با مشکلات روانی و اجتماعی مواجه شوند و در نهایت هزینه‌های مختلفی نیز به جامعه تحمیل شود. در حالی که شاید اگر پیش از اتخاذ چنین تصمیم‌هایی، همان‌طور که اشاره کردم، یک پیوست روانی ـ اجتماعی برای آن‌ها تهیه می‌شد و تبعات احتمالی آن بررسی می‌شد، می‌توانستیم از بروز بسیاری از این مشکلات جلوگیری کنیم بنابراین اگر از این زاویه نگاه کنیم، باید گفت جایگاه روانشناسی در کشور هنوز آن جایگاه مطلوب و شایسته نیست. به نظر من روانشناسان و سازمان‌های متولی سلامت روان می‌توانند بسیار تأثیرگذارتر از این باشند.

نگرش به روانشناسان مثبت شده است

مهدیلو همچنین به تغییر نگرش جامعه نسبت به مراجعه به روانشناسان اشاره کرد و گفت: در سال‌های اخیر، به‌ویژه در حوزه خدمات کلینیکی، اتفاقات مثبتی رخ داده و در میان مردم و در سطح جامعه اقبال بیشتری نسبت به مراجعه به روانشناسان و مشاوران شکل گرفته است.

وی افزود: در گذشته نگاه منفی نسبت به مراجعه به روانشناس بسیار پررنگ‌تر بود و بسیاری از افراد از مراجعه به روانشناس هراس داشتند، زیرا تصور می‌کردند ممکن است برچسب «روانی بودن» به آن‌ها زده شود اما خوشبختانه این نگاه تا حدی تعدیل شده است.

این روانشناس زنجانی گفت: با این حال هنوز هم جای کار زیادی وجود دارد. در بسیاری از موارد مشاهده می‌کنیم که افراد زمانی به روانشناس مراجعه می‌کنند که مشکل آن‌ها به مرحله جدی رسیده است و پیش از آن راه‌های دیگری را امتحان کرده‌اند. در حالی که بهتر است افراد در همان مراحل اولیه بروز مشکلات، بدون نگرانی و بدون ترس از قضاوت دیگران، از خدمات روانشناسان و مشاوران استفاده کنند.

مهدیلو همچنین به مسئله هزینه خدمات روانشناختی اشاره کرد و گفت: یکی از موانع مهم در مسیر استفاده مردم از خدمات روانشناختی، مسائل مالی و تعرفه‌های این خدمات است. متأسفانه هنوز پوشش بیمه‌ای مناسبی برای خدمات روانشناختی وجود ندارد.

این روانشناس زنجانی افزود: در شرایط فعلی جامعه، خدمات روانشناختی به یک نیاز مهم و حتی اولویت‌دار برای بسیاری از افراد تبدیل شده است. اما وقتی افراد برای دریافت این خدمات مراجعه می‌کنند، به دلیل نبود پوشش بیمه‌ای و با توجه به مدت زمانی که برای جلسات مشاوره اختصاص داده می‌شود، هزینه این خدمات نسبتاً بالا است و بسیاری از افراد توان پرداخت آن را ندارند.

وی توضیح داد: برای مثال اگر انتظار می‌رود یک روانشناس در کنار یک موکب برای افراد کارگاه آموزشی برگزار کند، لازم است فضای مناسبی در اختیار او قرار داده شود تا بتواند آموزش‌های مؤثری ارائه دهد. همچنین اگر قرار است خدمات مشاوره و روانشناختی ارائه شود، حتی در شرایط بحرانی و اضطراری نیز لازم است حداقل یک فضای امن برای مراجعه افراد وجود داشته باشد تا افراد بتوانند با آرامش بیشتری مشکلات خود را مطرح کنند.

مهدیلو افزود: اگر امکانات اولیه، تجهیزات لازم و فضای مناسب برای همکاران فراهم شود، قطعاً این خدمات می‌تواند بسیار مؤثرتر باشد.

نقش آموزشی رسانه‌ها فراموش نشود

وی در پایان با اشاره به نقش رسانه‌ها گفت: در کنار همه این موارد، رسانه‌ها به‌ویژه صدا و سیما و رسانه ملی نیز می‌توانند نقش بسیار مهمی در این زمینه ایفا کنند. به نظر می‌رسد حضور روانشناسان و مشاوران در رسانه ملی می‌توانست پررنگ‌تر از این باشد.

وی افزود: ممکن است چنین برنامه‌هایی وجود داشته باشد و من آن‌ها را ندیده باشم، اما به طور کلی به نظر می‌رسد می‌توان از ظرفیت روانشناسان در رسانه‌ها بیشتر استفاده کرد تا در سطح کشور و استان، هم در زمینه آموزش، هم در زمینه پیشگیری و هم در زمینه آرامش‌بخشی به جامعه در شرایط بحرانی نقش مؤثرتری ایفا کنند.

مهدیلو گفت: گاهی نیز مشاهده می‌شود کارشناسی که برای برخی برنامه‌ها دعوت می‌شود، شاید تسلط لازم را در این حوزه نداشته باشد. در حالی که می‌توان از سازمان‌های متولی، اساتید دانشگاه و پیشکسوتان این حوزه کمک گرفت تا افراد متخصص و توانمند در این برنامه‌ها حضور پیدا کنند