پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/ سمیه محرمی: فعالیت صنایع سرب و روی در زنجان طی سال‌های گذشته همواره مورد انتقاد بوده است، صنعتی که از یک‌سو در تولید، اشتغال و صادرات استان سهم دارد و از سوی دیگر، به‌دلیل استقرار در نزدیکی شهر زنجان، انباشت گسترده پسماندها و احتمال انتشار آلاینده‌ها، با نگرانی‌های جدی زیست‌محیطی روبه‌رو است. تازه‌ترین مواضع مسئولان استانی نیز نشان می‌دهد که موضوع فعالیت این صنایع دیگر صرفاً یک اختلاف‌نظر میان فعالان اقتصادی و کنشگران محیط‌زیست نیست، بلکه به یکی از مسائل مهم مدیریتی و اجتماعی استان تبدیل شده است.

در هفته‌های اخیر، درخواست توسعه 16 واحد صنعتی روی در جلسات مختلف استان مطرح شده است، موضوعی که با مخالفت مجموعه دولت در استان مواجه شد ولی هنوز فعالان صنعت روی معتقد هستند نباید مانع توسعه این صنعت شوند چرا که این صنعت، آلایندگی ندارد! در حالی که برخی فعالان این صنعت بر رعایت ضوابط زیست‌محیطی و نقش اقتصادی واحدهای تولیدی تأکید دارند، مسئولان محیط‌زیست می‌گویند آلودگی خاک در محدوده پیرامونی شهرک تخصصی روی، بر اساس مطالعات انجام‌شده، محرز است. البته تعیین تأثیر مستقیم این آلودگی بر سلامت انسان، نیازمند بررسی و اعلام نظر دستگاه‌های تخصصی حوزه بهداشت و درمان است.

انباشت حدود ۱۵ میلیون تن پسماند سرب و روی، انتشار گردوغبار از محل دپوها، احتمال وجود فلزات سنگین در ذرات معلق، نزدیکی شهرک به مناطق مسکونی و نگرانی درباره آلودگی منابع آب زیرزمینی، مهم‌ترین محورهایی است که در گزارش‌های اخیر رسانه‌ها مورد توجه قرار گرفته است. هرچند هنوز داده به‌روز و مستندی درباره ترکیبات فلزی گردوغبار منتشرشده از دپوها و وجود آن در هوا ارائه نشده اما اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان از پیگیری نمونه‌برداری و بررسی تخصصی این موضوع خبر داده است.

در همین حال، شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان، توسعه واحدهای صنعت روی در محدوده فعلی را ممنوع کرده و صدور مجوزهای جدید را به شهرک تخصصی جدید منوط دانسته است. انتقال پسماندها به لندفیل جدید، جلوگیری از فرآوری آن‌ها در مجاورت مناطق مسکونی و انتقال تدریجی واحدها، راهکارهایی است که مسئولان برای کاهش تعارض میان صنعت، محیط‌زیست و سلامت عمومی مطرح کرده‌اند؛ تصمیماتی که اجرای دقیق و شفاف آن‌ها اکنون به یکی از مطالبات جدی شهروندان زنجانی تبدیل شده است. به نظر می‌رسد این شرایط به یک تقابل و تلاش تبدیل شده که یک سوی آن فعالان زیست محیطی و مسئولان دولتی به عنوان حافظان سلامت و امنیت غذایی  و سوی دیگر فعالان این صنعت به عنوان منتفعان از توسعه آن در استان است.

توسعه صنعت روی در مکان فعلی،خط قرمز است

در آخرین کش و قوس‌ها در مورد توسعه فعالیت در شهرک روی در زنجان نبی‌الله محمدی، نماینده مردم زنجان و طارم در مجلس 20 تیرماه 1405 در شورای برنامه‌ریزی استان ضمن تأکید بر لزوم اتخاذ تدابیر قاطع در حوزه صنعت سرب و روی، تصریح کرد: نمایندگان در برابر هرگونه مجوزی برای افزایش ظرفیت این واحدها در محدوده فعلی ایستادگی خواهند کرد.

وی با اشاره به دوگانه اشتغال و ارزآوری در برابر هزینه‌های زیست‌محیطی، خاطرنشان کرد: اگرچه این صنعت سهم اقتصادی دارد، اما نمی‌توان هزینه‌های سنگین تحمیل‌شده به محیط‌زیست استان را نادیده گرفت و توسعه آن در شرایط حاضر به هیچ عنوان توجیه‌پذیر نیست.

محمدی با اشاره به ضرورت تغییر رویکرد مدیریتی افزود: منطق حکم می‌کند به‌جای پافشاری بر گسترش فعالیت‌ها در شهرک فعلی و تشدید آلودگی‌های زیست‌محیطی، تمام توان و تمرکز استان بر انتقال نظام‌مند و اصولی کلیه کارخانه‌ها به محل جدید متمرکز شود.

این نماینده مجلس با اشاره به نارضایتی‌های گسترده عمومی گفت: مردم زنجان از تبعات زیست‌محیطی تداوم فعالیت‌های آلاینده در مجاورت شهر به‌شدت گلایه‌مندند.

وی از مسئولان خواست با مرور پیام‌ها و مطالبات مردمی، عمق نگرانی و ناراحتی شهروندان را درک کنند و تأکید کرد: این موضوع به یک مسئله اجتماعی مهم تبدیل شده و مسئولان باید مراقب باشند تا با تصمیمات نادرست، سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی را خدشه‌دار نکنند.

توسعه صنعت روی شهرک فعلی ممنوع است

همچنین محسن صادقی، استاندار زنجان در شورای برنامه‌ریزی استان زنجان با اشاره به مصوبه شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان گفت: استقرار واحدهای جدید یا توسعه واحدهای موجود صنعت روی در محدوده شهرک فعلی، به‌دلیل ملاحظات زیست‌محیطی و آثار احتمالی آن بر سلامت مردم، ممنوع است.

به گفته وی، با وجود سهم مهم این صنعت در اقتصاد استان و صادرات سالانه حدود ۳۰۰ میلیون دلار، سیاست مدیریت استان محدودکردن تولید نیست، بلکه رفع تعارض‌های زیست‌محیطی و صیانت از سلامت عمومی است.

وی افزود: بر همین اساس، انتقال تدریجی واحدهای تولیدی به شهرک تخصصی جدید در دستور کار قرار گرفته و ازاین‌پس، صدور مجوز یا هرگونه توسعه فعالیت تنها در این شهرک امکان‌پذیر خواهد بود.

استاندار زنجان، انباشت حدود ۱۵ میلیون تن پسماند صنعت روی را یکی از چالش‌های مهم استان دانست و اظهار کرد: با درخواست برخی فعالان صنعتی برای فرآوری این پسماندها در محل فعلی، به‌دلیل نزدیکی شهرک به مناطق مسکونی و نگرانی درباره آلودگی محیط‌زیست و منابع آب زیرزمینی، موافقت نشده است.

قضاوت درباره صنعت روی باید کارشناسی باشد

اظهارات اخیر در جلسه شورای برنامه‌ریزی استان موجب شد یوسف مرادلو از فعالان صنعت روی در زنجان در جلسه شورای گفت‌و‌گوی بخش خصوصی و دولتی در 28 تیرماه 1405 با تأکید بر ضرورت حضور نمایندگان واحدهای تولیدی در جلساتی که به بررسی عملکرد آن‌ها اختصاص دارد، گفت: هرگاه موضوع یکی از کسب‌وکارها یا صنایع در جلسه‌ای مطرح می‌شود، باید نمایندگان همان مجموعه نیز حضور داشته باشند تا بتوانند دیدگاه‌ها، مستندات و توضیحات خود را ارائه کرده و از عملکردشان دفاع کنند. به اعتقاد وی، اظهارنظر درباره صنعت روی بدون شناخت کافی از فرایند تولید و شرایط واقعی واحدهای فعال در این حوزه، نمی‌تواند مبنای قضاوت دقیق و منصفانه قرار گیرد.

مرادلو با اشاره به اینکه صنعت روی در دوره‌هایی با آلودگی‌هایی همراه بوده است، افزود: ۲۷ سال در این صنعت فعالیت کرده و در این مدت، فرزندان، بستگان و شمار زیادی از نیروهای متخصص نیز در این مجموعه مشغول به کار بوده‌اند. همچنین مجموعه خالص‌سازان از واحد تحقیق و توسعه برخوردار است و مسائل مربوط به تولید و فعالیت‌های صنعتی در آن به‌صورت تخصصی بررسی می‌شود. ازاین‌رو، افرادی که از بیرون درباره این صنعت اظهارنظر می‌کنند، ممکن است آگاهی کاملی از شرایط و واقعیت‌های موجود نداشته باشند.

وی ادامه داد: اگر فعالیت در صنعت روی با مشکلات جدی و غیرقابل‌کنترل همراه بود، امکان تداوم ۲۷ ساله فعالیت در این حوزه وجود نداشت. بااین‌حال، شرکت خالص‌سازان آمادگی دارد از کارشناسان، مسئولان و افراد علاقه‌مند دعوت کند تا با حضور در مجموعه، از بخش‌های مختلف آن بازدید و وضعیت موجود را به‌صورت میدانی بررسی کنند.

مرادلو همچنین با مقایسه حساسیت‌های ایجادشده درباره صنعت روی با هشدارهای صریح درج‌شده روی محصولات دخانی گفت: مضرات و سرطان‌زا بودن سیگار به‌طور آشکار اعلام شده، اما کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد. وی در پایان تأکید کرد که به گفته او، تاکنون سندی که ارتباط صنعت روی با سرطان را به‌طور قطعی اثبات کند، ارائه نشده است.

آلودگی خاک در اطراف شهرک روی زنجان محرز است

سیدرضا موسوی‌مشکینی در این زمینه در گفت‌وگو با صدای زنجان، با تأکید بر ضرورت اظهارنظر افراد و دستگاه‌ها در حدود صلاحیت‌های تخصصی خود، اظهار کرد: وظیفه اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست، بررسی و تشخیص آلایندگی واحدها و آلودگی محیط است، اما تعیین تأثیر سرب و سایر آلاینده‌ها بر سلامت انسان یا ارتباط آن‌ها با بروز بیماری‌ها، باید از سوی مراجع مسئول در حوزه سلامت انجام شود.

وی افزود: نمی‌توان با استناد به بیمار نشدن کارکنان یا خانواده‌های فعالان یک واحد صنعتی، درباره نبود آثار زیان‌بار آلاینده‌ها نتیجه‌گیری کرد؛ همان‌طور که مشاهده نظافت ظاهری یک واحد یا حضور پرندگان در اطراف آن نیز دلیلی بر نبود آلودگی نیست. تشخیص آلودگی به بررسی‌های علمی، نمونه‌برداری و سنجش‌های تخصصی نیاز دارد.

مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان زنجان با اشاره به مطالعات صورت‌گرفته در اطراف شهرک روی گفت: براساس آخرین مطالعه مستند، آلودگی خاک در شعاع یک‌کیلومتری این شهرک تأیید شده است. در سال ۱۳۹۶ نیز مطالعه‌ای در محدوده‌ای تا شعاع پنج کیلومتر انجام و مواردی از آلودگی مشاهده شد، اما مبنای اظهارنظر فعلی، مطالعه جدیدتر در شعاع یک‌کیلومتری است.

موسوی‌مشکینی ادامه داد: در بررسی آلایندگی شهرک روی نباید تنها فعالیت یک واحد صنعتی مورد توجه قرار گیرد، زیرا واحدهای مستقر در یک مجموعه صنعتی دارای آثار تجمعی هستند. تعیین سهم دقیق هر واحد در ایجاد آلودگی نیز به دلیل تفاوت نوع تولید، ظرفیت فعالیت و تغییر میزان تولید واحدها، فرایندی پیچیده است.

وی تصریح کرد: آنچه به‌صورت مستند می‌توان اعلام کرد، این است که مجموع فعالیت واحدهای تولید روی در این شهرک موجب ایجاد آلودگی در شعاع یک‌کیلومتری شده است. قرارگرفتن شهرک روی در حریم شهر زنجان نیز اهمیت و حساسیت این موضوع را افزایش می‌دهد.

مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان زنجان همچنین درباره تصاویر مشاهده شده از انتشار گردوغبار از محل دپوی پسماندهای روی گفت: در روزهای اخیر، گردوغبار شدیدی در این محدوده مشاهده شده و بررسی منشأ آن در دستور کار اداره‌کل قرار گرفته است. معاونت مربوطه مأمور شده با انجام بازدید میدانی، وضعیت انتشار ذرات از محل دپو را به‌ویژه در شرایط خشکی هوا و وزش باد بررسی کند.

موسوی‌مشکینی افزود: هنوز نمی‌توان با قطعیت درباره منشأ این گردوغبار اظهارنظر کرد، اما اگر مشخص شود ذرات از محل دپوی پسماندهای روی منتشر می‌شوند، این ذرات آلوده خواهند بود. با توجه به فاصله اندک شهرک روی تا شهر زنجان و جهت حرکت گردوغبار، احتمال رسیدن این ذرات به محدوده شهری وجود دارد؛ بااین‌حال، تعیین شعاع دقیق انتشار آن‌ها به بررسی‌های تخصصی نیاز دارد.

وی با تشریح نحوه فعالیت ایستگاه‌های سنجش کیفیت هوا بیان کرد: این ایستگاه‌ها آلاینده‌های گازی از جمله اکسیدهای نیتروژن، اکسیدهای گوگرد، ازن و مونوکسیدکربن و همچنین میزان ذرات معلق را اندازه‌گیری می‌کنند. منشأ ذرات معلق می‌تواند فعالیت‌های صنعتی، برخی سوخت‌ها یا گردوغبار ناشی از کانون‌های داخلی و خارجی باشد.

مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان زنجان ادامه داد: در سال‌های اخیر، به‌دلیل خشکسالی‌های متوالی و افزایش خشکی سطح زمین، کانون‌های داخلی گردوغبار نیز شکل گرفته‌اند. منشأ کانون‌های خارجی معمولاً با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و براساس دستورالعمل‌های مربوط، با مسئولیت مدیریت بحران بررسی و درباره ورود توده گردوغبار هشدارهای لازم صادر می‌شود.

موسوی‌مشکینی درباره احتمال وجود فلزات سنگین در ذرات معلق هوا خاطرنشان کرد: ایستگاه‌های معمول سنجش کیفیت هوا امکان تعیین میزان فلزات سنگین موجود در ذرات را ندارند و این موضوع به نمونه‌برداری و تجهیزات تخصصی نیاز دارد. در سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶ بررسی‌هایی در این زمینه انجام شده است، اما در حال حاضر داده مشخص و به‌روزی برای تأیید یا رد وجود فلزات سنگین در ذرات منتشرشده از محدوده شهرک روی در دست نیست.

وی تأکید کرد: موضوع انجام نمونه‌برداری و سنجش تخصصی فلزات سنگین در ذرات معلق پیگیری خواهد شد و در صورت نیاز، این بررسی در دستور کار قرار می‌گیرد تا نتایج مستند و قابل اتکایی درباره ترکیبات گردوغبار و دغدغه‌های شهروندان ارائه شود.

 مطالعات برای شعاع پنج کیلومتر طراحی شده، هرچند با افزایش فاصله، شدت آلودگی تا حدودی کاهش پیدا می‌کند

همچنین رضا رمضانی، فعال محیط‌زیست زنجانی در این زمینه گفت‌و‌گو با صدای زنجان، با اشاره به نتایج مطالعات انجام‌شده درباره آلودگی‌های ناشی از شهرک روی زنجان گفت: براساس بررسی‌های علمی و مطالعات صورت‌گرفته از سوی سازمان مدیریت برنامه‌ریزی، در چهار حوزه آلودگی آب، خاک، هوا و بافت موجودات زنده در شعاع پنج کیلومتری این شهرک، آلودگی به اثبات رسیده است.

وی با بیان اینکه برخی به اشتباه شعاع آلودگی را یک کیلومتر عنوان می‌کنند، افزود: مطالعات برای شعاع پنج کیلومتر طراحی شده و نتایج نشان می‌دهد در برخی موارد، حتی در فاصله یک کیلومتری نیز در برخی آیتم‌ها میزان آلودگی در حد داخل شهرک است. هرچند با افزایش فاصله، شدت آلودگی تا حدودی کاهش پیدا می‌کند، اما همچنان از حد استاندارد بالاتر است.

رمضانی با تأکید بر اینکه آلودگی‌های موجود در این محدوده صرفاً محدود به یک عنصر نیست، تصریح کرد: در این منطقه با آلودگی‌هایی مانند آرسنیک، کادمیوم، نیکل، مس و جیوه مواجه هستیم. این فلزات سنگین می‌توانند آثار جدی و مخربی بر سلامت انسان داشته باشند.

این فعال محیط‌زیست با اشاره به مطالعات انجام‌شده درباره آلودگی جیوه در زنجان گفت: بر اساس نتایج پژوهش‌های دکتر فاطمی، موضوع آلودگی جیوه در اطراف زنجان آن‌قدر جدی بوده که ایران را به سمت پیوستن به کنوانسیون میناماتا سوق داده است؛ معاهده‌ای جهانی که به مقابله با آلودگی جیوه می‌پردازد.

وی ادامه داد: فلزات سنگین تنها به سرطان محدود نمی‌شوند، بلکه می‌توانند در بروز بیماری‌های خودایمنی، دیابت نوع دو و دیگر مشکلات جسمی نیز نقش داشته باشند. همچنین در زمینه تأثیر این آلاینده‌ها بر پرندگان و سایر موجودات زنده نیز مطالعات متعددی وجود دارد.

رمضانی درباره برخی پیشنهادها مبنی بر جابه‌جایی شهرک روی نیز اظهار داشت: جابه‌جایی، مشکل آلودگی را حل نمی‌کند؛ بلکه عملاً باعث انتقال و تکثیر آن در مکان دیگری می‌شود.