پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/ سمیه محرمی: مدیریت زیستگاه‌های حیات‌وحش، یکی از ارکان اصلی حفاظت از تنوع زیستی در استان زنجان است. در این میان، تأمین منابع آبی به عنوان یکی از زیرساخت‌های کلیدی، همواره نقشی تعیین‌کننده در حفظ تعادل اکولوژیک مناطق تحت مدیریت دارد. با توجه به شرایط اقلیمی و کاهش بارش‌ها در فصول گرم سال، آبشخورهای طبیعی و مصنوعی به کانون‌های تمرکز گونه‌های جانوری تبدیل می‌شوند. با این حال، این تمرکز طبیعی که با هدف حفظ بقای گونه‌ها ایجاد شده است، با یک چالش امنیتی جدی نیز روبه‌روست؛ سوءاستفاده متخلفان حوزه شکار و صید از این کانون‌ها برای اجرای اقدامات غیرقانونی.

بررسی‌های میدانی یگان حفاظت محیط‌زیست نشان می‌دهد که آبشخورها به دلیل پیش‌بینی‌پذیر بودن محل حضور حیات‌وحش، همواره در کانون توجه متخلفان قرار دارند. ایجاد سازه‌های مخفی‌کاری که در اصطلاح محلی و محیط‌بانی کومه نامیده می‌شوند، یکی از شیوه‌های رایج برای رصد و اقدام علیه جانوران است. این رویه، نه تنها امنیت زیستگاه را مخدوش می‌کند، بلکه به عنوان یک تهدید مستقیم، فرآیندهای حفاظتی و برنامه‌های تکثیری سازمان حفاظت محیط‌زیست را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.

مواجهه با این پدیده، مستلزم تغییر استراتژی در نحوه مکان‌یابی، نظارت و پایش زیستگاه‌ها است. در حال حاضر، یگان حفاظت محیط‌زیست زنجان با چالش دوگانه‌ای روبه‌روست؛ از یک سو تأمین آب کافی برای جلوگیری از خروج گونه‌ها از مناطق تحت مدیریت و از سوی دیگر، تأمین امنیت این منابع در برابر نفوذ افراد غیرمجاز. این وضعیت، یک بازی مراقبت و نظارت مداوم میان محیط‌بانان و متخلفان ایجاد کرده است که نیازمند تقویت ابزارهای نظارتی، پایش‌های مستمر و همکاری نزدیک‌تر جوامع محلی است.

 تخریب کمین‌گاه‌های غیرمجاز شکارچیان در پناهگاه حیات‌وحش انگوران

در روزهای اخیر حسین‌علی ملکی، رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست شهرستان ماه‌نشان، از شناسایی و تخریب تعدادی سازه غیرمجاز (کومه) در حریم آبشخورهای پناهگاه حیات‌وحش انگوران خبر داد و اظهار کرد: این سازه‌ها با هدف ایجاد محل اختفا و تسهیل شکار غیرمجاز در نقاط استراتژیک زیستگاهی احداث شده بودند که با اقدام قاطع یگان حفاظت، به‌طور کامل تخریب و آثار آن از زیستگاه پاک‌سازی شد.

ملکی با اشاره به نقش حیاتی آبشخورها به‌ویژه در فصول کم‌آبی، تأکید کرد: ایجاد چنین مخفیگاه‌هایی، امنیت زیستی مناطق را به‌شدت تهدید می‌کند و منابع آبی را که باید پناهگاه گونه‌های جانوری باشند، به تله‌هایی پرخطر بدل می‌سازد.

وی تصریح کرد: استراتژی حفاظتی این اداره فراتر از مقابله با شکار است و شامل ممانعت از هرگونه دخل‌وتصرف، تغییر ساختار زیستگاه و ساخت‌وسازهای بدون مجوز نیز می‌شود که می‌تواند پایداری جمعیت‌های جانوری را به مخاطره بیندازد.

رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست ماه‌نشان با تأکید بر استمرار گشت‌زنی‌ها و رصد دقیق مناطق، از برخورد قانونی با متخلفان خبر داد و گفت: از جوامع محلی برای مشارکت در حراست از عرصه‌های طبیعی دعوت کرده و از شهروندان درخواست داریم هرگونه موارد مشکوک، اعم از ساخت‌وسازهای غیرمجاز یا تحرکات مرتبط با شکار و صید را در سریع‌ترین زمان ممکن از طریق سامانه 1540 به اطلاع یگان حفاظت محیط‌زیست برسانند تا امکان مداخله و پیگیری سریع فراهم شود.

 احداث و پایش مستمر بیش از 25 آبشخور و تخریب کومه‌های شکار

امجد باقری، معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط‌زیست استان زنجان نیز در این زمینه در گفت‌و‌گو با صدای زنجان با اشاره به وسعت مناطق تحت مدیریت این اداره کل اظهار کرد: در استان زنجان سه منطقه حفاظت‌شده شامل انگوران، سرخ‌آباد و فیله‌خاصه و همچنین پناهگاه حیات‌وحش انگوران تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست قرار دارند. علاوه بر این، سه منطقه شکارممنوع خرمنه‌سر، خراسانلو و بخش‌هایی از فیله‌خاصه نیز تحت پایش مداوم قرار دارند.

وی افزود: تأمین امنیت، غذا و آب، سه مؤلفه حیاتی برای جلوگیری از مهاجرت و خروج گونه‌ها از زیستگاه اصلی است. در حال حاضر از مجموع 10 پاسگاه محیط‌بانی استان زنجان، همکاران ما در 6 پاسگاه به صورت شبانه‌روزی و مداوم مستقر هستند و در سایر پاسگاه‌ها و مناطق نیز گشت‌زنی‌ها، سرکشی‌های برنامه‌ریزی‌شده و پایش کارشناسی به طور پیوسته انجام می‌پذیرد تا با هرگونه تخلف شکار و صید، تخریب اراضی ملی و تصرفات غیرقانونی برخورد شود.

باقری در پاسخ به ابهامات مطرح‌شده درباره احتمال سوءاستفاده شکارچیان از محل آبشخورها تصریح کرد: گونه‌های جانوری برای بقا نیازمند دسترسی به آب فراوان هستند و در صورت نبود آب، ناچار به ترک زیستگاه و ورود به مناطق پرخطر می‌شوند. بر همین اساس، بیشترین تمرکز آبشخورهای استان در منطقه حفاظت‌شده و پناهگاه حیات‌وحش انگوران با حدود 17 باب آبشخور، منطقه حفاظت‌شده سرخ‌آباد با 8 باب و تعدادی نیز در منطقه شکارممنوع خرمنه‌سر احداث شده است.

وی ادامه داد: مکان‌یابی آبشخورها بر اساس دسترسی پایدار به آب (عمدتاً از طریق لوله‌کشی) و رعایت حریم امنیتی صورت می‌گیرد. هرچند ممکن است متخلفان قصد سوءاستفاده از تجمع حیات‌وحش را داشته باشند، اما این مسئله هرگز به معنای ناامن بودن آبشخورهای مصنوعی نیست؛ چرا که شکارچیان پیشتر در کنار چشمه‌ها و آبشخورهای طبیعی اقدام به ایجاد کومه و مخفیگاه می‌کنند که عمده این موارد در شهرستان طارم شناسایی شده و محیط‌بانان به محض مشاهده، بلافاصله آن‌ها را تخریب می‌کنند.

معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط‌زیست استان زنجان تأکید کرد: تمامی آبشخورها در مراجعات مداوم محیط‌بانان و کارشناسان از حیث امنیت، حجم آب، پاکیزگی و ضدعفونی دوره‌ای جهت پیشگیری از شیوع بیماری‌ها پایش و نظافت می‌شوند.

تمهیدات زمستانه و تأمین علوفه؛ وضعیت مطلوب پوشش گیاهی دشت‌ها

باقری با اشاره به وضعیت مطلوب بارش‌های سال جاری گفت: خوشبختانه بارش‌های مناسب موجب بهبود چشمگیر وضعیت مراتع و منابع آبی شده و نیاز به علوفه‌رسانی دستی در سال جاری را کاهش داده است. با این حال، پیش‌بینی‌ها و تدابیر لازم برای فصل زمستان اتخاذ شده و علوفه کافی در انبار پاسگاه دشت سهرین ذخیره‌سازی شده است.

وی یادآور شد: توزیع علوفه زمستانه برای جمعیت آهوان دشت‌های فیله‌خاصه و سرخ‌آباد رویه‌ای چند دهه‌ای است. سال گذشته نیز به دلیل خشکسالی کم‌سابقه، برای نخستین بار در تاریخ پناهگاه حیات‌وحش انگوران، توزیع علوفه دستی برای گونه قوچ و میش انجام گرفت. امسال نیز آمادگی کامل برای مواجهه با روزهای برفی و یخبندان وجود دارد.

معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط‌زیست استان زنجان با تقدیر ویژه از همیاری بومیان و ساکنان حاشیه مناطق حفاظت‌شده بیان کرد: اگر همراهی ساکنان جوامع محلی، کشاورزان و دامداران نبود، با توجه به کمبود شدید نیروی اجرایی و محیط‌بان، حفاظت از وسعت پهناور این مناطق ناممکن می‌شد. روستاهایی نظیر سهرین، فیله‌خاصه و روستای بلندپرچین در قلب انگوران، همواره حامی و همراه محیط‌بانان بوده‌اند.

وی به مصادیق همیاری مردم اشاره کرد و گفت: طی سال جاری، 7 رأس نوزاد کل و بز، قوچ و میش و آهو که به دلایل مختلف مادر خود را از دست داده یا آسیب دیده بودند، توسط مردم تحویل محیط‌زیست شدند. این نوزادان با مشارکت همیاران تیمارداری شده و پس از رسیدن به شرایط مطلوب، 3 رأس از این آهوان به دشت مغان منتقل شدند.

باقری خاطرنشان کرد: برخلاف ساکنان بومی که خود حافظان واقعی طبیعت هستند، حدود 50 درصد از متخلفان شکار و صید را افراد غیربومی تشکیل می‌دهند که عمده پرونده‌های پیچیده، بیرحمانه و دردسرساز شکار غیرمجاز توسط این افراد رقم می‌خورد.

 نذر طبیعت؛ بستری قانونی برای نجات زیستگاه‌های جزیره‌ای

باقری با هشدار نسبت به جزیره‌ای شدن زیستگاه‌های حیات‌وحش گفت: توسعه راه‌ها، گسترش روستاها، فعالیت معادن و کشاورزی صنعتی، مرزهای حیات‌وحش را محدود و تردد میان زیستگاه‌ها را برای گونه‌هایی نظیر آهو عملاً ناممکن و همراه با استرس شدید کرده است.

معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط‌زیست استان زنجان با دعوت از مردم و علاقه‌مندان به محیط زیست خاطرنشان کرد: چند سالی است که بستر نذر طبیعت از طریق صندوق ملی محیط زیست فراهم شده است.

خیرین و دوستداران حیات‌وحش می‌توانند کمک‌های مالی خود را واریز کنند تا این اعتبارات دقیقاً مطابق با نیت واقف صرف مواردی چون خرید علوفه، ساخت و بهسازی آبشخورها و امور حفاظتی شود و طبق قانون هیچ‌گونه هزینه‌کرد پرسنلی یا متفرقه‌ای از این محل صورت نخواهد گرفت.