پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/ سمیه محرمی: نمودارهای جمعیتی استان زنجان واقعیتی پرشتاب را فریاد می‌زنند؛ ورود رسمی به دالان سالمندی. استانی که امروز بیش از ۱۴۲ هزار نفر از شهروندانش (معادل ۱۱.۳ درصد جمعیت) پای در سنین پیری گذاشته‌اند، به زودی زود با بحرانی تمام‌عیار در زمینه زیرساخت‌های رفاهی، درمانی و اجتماعی مواجه خواهد شد. با این حال، آنچه در میدان عمل و پشت تریبون‌ها جریان دارد، بیشتر به مدیریت رفع تکلیفی، دلخوش‌کردن به آمارهای قطره‌چکانی و شکاف عمیق میان نیازهای جامعه سالمند با امکانات موجود شباهت دارد.
در حوزه سلامت، آمارهای بیماری‌های غیرواگیر نیازمند توجه ویژه است. ابتلای ۴۰.۳ درصد سالمندان به فشارخون بالا و ۱۶.۷ درصد به دیابت، یک اولویت جدی است. با این حال، شاخص مراقبت‌های ادغام‌یافته از ۵۲.۴ درصد در سال ۱۴۰۴ به ۵۲.۵ درصد در سال ۱۴۰۵ رسیده که رشدی بسیار محدود محسوب می‌شود. از میان این جمعیت، ۵۵ درصد حداقل یک خدمت دریافت کرده‌اند و تنها ۳۷ درصد از مراقبت کامل بهره‌مند شده‌اند؛ ارقامی که نشان‌دهنده دسترسی ناکافی بخش بزرگی از سالمندان به خدمات پایدار سلامت است و ضرورت بازنگری در برنامه‌های پیشگیرانه را نشان می‌دهد.
آنچه از وضعیت موجود برمی‌آید، مدیریت حوزه سالمندی در زنجان، با رویکردی مبتنی بر حفظ شاخص‌های موجود پیش می‌رود، نه برنامه‌ریزی توسعه‌ای متناسب با تغییرات ساختار جمعیتی. تداوم این روند و اکتفا به گزارش‌های کمّی، پاسخگوی نیازهای رو به افزایش این گروه در آینده نزدیک نخواهد بود و ساختار خدمات‌رسانی نیازمند اصلاحات زیربنایی است.
ضرورت حمایت عاطفی از سالمندان
زهرا بلباسی، روانشناس و فعال حوزه سالمندی در زنجان، با تأکید بر لزوم تغییر نگاه به دوران سالمندی، حمایت عاطفی و مراقبت جسمی را دو رکن اصلی سلامت این قشر دانست و نسبت به غفلت از نیازهای روانی سالمندان هشدار داد.
مسئولیت خانواده در قبال سالمندان
بلباسی با اشاره به شرایط جسمی و روحی سالمندان تصریح کرد: خانواده‌ها باید توجه ویژه‌ای به شرایط جسمی والدین خود، از جمله مصرف داروها، وضعیت پزشکی و آزمایش‌های دوره‌ای داشته باشند. با این حال، نیازهای روحی سالمندان به دلیل دوری از فرزندان یا تنهایی، اهمیتی فراتر دارد. بسیاری از سالمندان به دلیل نبود فرزندان در کنارشان یا از دست دادن همسر، دچار تنهایی عمیقی هستند که نیازمند توجه ویژه فرزندان است.
این فعال حوزه سالمندی با انتقاد از برخوردهای سطحی در دیدارهای خانوادگی افزود: برخی فرزندان تصور می‌کنند صرف سر زدن به والدین، وظیفه‌شان را تمام کرده است؛ در حالی که حضور فیزیکی به تنهایی کافی نیست. خانواده‌ها باید فرصتی ایجاد کنند تا سالمندان بتوانند صحبت کنند، درد دل کنند و تجربیات و خاطرات خود را با فرزندان و نوه‌ها در میان بگذارند. نیازهای عاطفی سالمندان باید دیده شود و نباید آن‌ها را تنها به دلیل کهولت سن یا درگیری‌های فکری نادیده گرفت.
پیشگیری از افسردگی با توجه ویژه
بلباسی با اشاره به خطر افسردگی در میان سالمندان گفت: احساس ناتوانی جسمی و این تصور که دیگر جایگاهی در خانواده ندارند، باعث ایجاد تعارضات روحی در آن‌ها می‌شود. این حس تنهایی و عدم توجه، منشأ افسردگی است. راهکار اساسی این است که فرزندان با وجود مشغله‌های روزمره، ارتباطات تلفنی و حضوری مستمری با والدین داشته باشند و به خواسته و نیازهای آنان توجه کنند. حتی در مواردی که سالمندان به دلیل نیاز به آرامش ترجیح می‌دهند در خانه خود زندگی کنند، باید از سوی فرزندان حمایت و سرکشی شوند تا احساس انزوا نکنند.
خودمراقبتی نیازمند آموزش از کودکی
این روانشناس با تأکید بر ضرورت آموزش خودمراقبتی از دوران کودکی بیان کرد: خودمراقبتی صرفاً مربوط به دوران پیری نیست.
این مهارت باید از کودکی به افراد آموزش داده شود تا در جوانی و میانسالی به بینش و آگاهی لازم برای مراقبت از جسم و روح خود برسند. سالمندان باید بدانند که انجام آزمایشات روتین پزشکی و مراقبت‌های ساده‌ای مانند پوشش مناسب در سرما و گرما، مستقیماً با سلامت آن‌ها در ارتباط است. برخی سالمندان به دلیل عادت‌های قدیمی، در برابر تغییرات و مراقبت‌های جدید مقاومت می‌کنند که این مسئله نیازمند آگاهی‌بخشی مستمر است.
وظیفه دستگاه‌های اجرایی
بلباسی در پایان با اشاره به نقش نهادهای دولتی و عمومی اظهار داشت: تمام سازمان‌ها و ارگان‌ها باید در این حوزه دخیل باشند. شورای سالمندان به عنوان یک نهاد سیاست‌گذار باید با همکاری سایر ارگان‌ها، ضمن مناسب‌سازی فضاهای شهری و اداری برای سالمندان، به آموزش خانواده‌ها و افراد جامعه برای تعامل صحیح با این قشر کمک کند. رسانه‌ها و دستگاه‌های متولی نیز باید با فرهنگ‌سازی، زمینه را برای ارتقای سلامت جسمی و روانی سالمندان و افزایش بینش آن‌ها نسبت به ضرورت خودمراقبتی فراهم آورند تا شاهد جامعه‌ای پویا با حضور سالمندان سالم و شاداب باشیم.
خدمات جامع سلامت به بیش از ۱۴۲ هزار سالمند زنجانی
محمدرضا صائینی، معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی زنجان در گفتوگو با صدای زنجان در تشریح برنامه‌های این حوزه اظهار کرد: در استان زنجان ۱۴۲ هزار و ۸۵۸ نفر سالمند زندگی می‌کنند که از این تعداد، ۶۷ هزار و ۷۱۳ نفر مرد و ۷۵ هزار و ۱۴۵ نفر زن هستند. براساس آمار موجود، ۱۱.۳ درصد از جمعیت استان را سالمندان تشکیل می‌دهند؛ این در حالی است که سهم جمعیت سالمند در کشور ۱۱.۸ درصد است. این آمار، نشان‌دهنده اهمیت توجه مستمر به سلامت این گروه ارزشمند جامعه و لزوم توسعه برنامه‌های پیشگیرانه و مراقبتی برای آنان است.
صائینی با استناد به سند ملی سالمندان کشور گفت: حفظ کرامت، منزلت و حقوق سالمندان از اصول مهم در ارائه خدمات است. سالمندان به عنوان سرمایه‌های ارزشمند اجتماعی، شایسته دریافت خدمات با احترام، حفظ شأن انسانی، استقلال و توجه به نیازهای جسمی، روانی و اجتماعی هستند. هدف ما، فراهم کردن زمینه سالمندی سالم، فعال و همراه با عزت و تقویت مشارکت سالمندان در خانواده و جامعه است.
وی در خصوص خدمات معاونت بهداشت تصریح کرد: ما برنامه مراقبت‌های ادغام‌یافته و جامع سالمندی را در تمامی مراکز خدمات جامع سلامت استان اجرا می‌کنیم. در این برنامه، افراد ۶۰ سال و بالاتر در قالب مراقبت‌های جدید و دوره‌ای ارزیابی می‌شوند. این ارزیابی‌ها شامل بررسی عوامل خطر، معاینه، آزمایش‌های عمومی و تخصصی، طبقه‌بندی وضعیت سلامت و در صورت نیاز، درمان و ارائه توصیه‌های لازم است.
صائینی افزود: مهم‌ترین مراقبت‌های ارائه‌شده شامل کنترل فشارخون، غربالگری وضعیت تغذیه، غربالگری افسردگی و بررسی خطر سقوط و اختلالات تعادل است. همچنین با انجام خطرسنجی بیماری‌های قلبی-عروقی و مراقبت ادغام‌یافته از دیابت، فشارخون بالا و اختلالات چربی خون، تلاش می‌شود از بروز عوارض بیماری‌های قلبی و مغزی، به‌ویژه سکته‌های قلبی و مغزی پیشگیری شود.
علاوه بر این، برنامه بهبود شیوه زندگی سالم نیز در مراکز خدمات جامع سلامت اجرا شده و مکمل‌های کلسیم و ویتامین D3 به صورت رایگان به سالمندان ارائه می‌گردد.
روند صعودی شاخص‌های مراقبت
معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی زنجان با اشاره به آمار عملکردی بیان کرد: بر اساس شاخص‌های سال ۱۴۰۵، ۵۲.۵ درصد از سالمندان استان تحت مراقبت قرار گرفته‌اند. همچنین ۵۵ درصد از سالمندان حداقل یک بار خدمت دریافت کرده‌اند و ۳۷ درصد نیز مراقبت کامل را دریافت کرده‌اند.
مقایسه شاخص مراقبت سالمندان نشان می‌دهد که در سال ۱۴۰۴، ۵۲.۴ درصد از سالمندان تحت مراقبت قرار گرفته بودند که با توجه به رقم ۵۲.۵ درصد در سال ۱۴۰۵، روند ارائه مراقبت همچنان در حال پیگیری و توسعه است.
وی تأکید کرد: هدف برنامه سالمندی صرفاً شناسایی و درمان بیماری نیست، بلکه تلاش می‌کنیم با آموزش و توانمندسازی سالمندان و خانواده‌های آنان، از بروز یا تشدید مشکلات جلوگیری کنیم. در همین راستا، آموزش اصول تغذیه سالم، فعالیت بدنی، سلامت روان و توانبخشی ارائه می‌شود؛ چرا که آموزش خانواده نقشی حیاتی در حفظ سلامت، استقلال و کیفیت زندگی سالمندان دارد.
صائینی با اشاره به وضعیت بیماری‌های مزمن خاطرنشان کرد: با توجه به اینکه ۴۰.۳ درصد از سالمندان استان مبتلا به فشارخون بالا و ۱۶.۷ درصد مبتلا به دیابت هستند، کنترل منظم فشارخون و قند خون، پیگیری درمان و اصلاح شیوه زندگی اهمیت ویژه‌ای دارد.
وی تصریح کرد: پیام ما به سالمندان عزیز این است که سلامت خود را به تعویق نیندازند و برای دریافت مراقبت‌های دوره‌ای به مراکز خدمات جامع سلامت مراجعه کنند. همچنین از خانواده‌ها می‌خواهیم سالمندان را در دریافت خدمات بهداشتی، رعایت تغذیه مناسب، فعالیت بدنی، مصرف صحیح داروها و حفظ سلامت روان همراهی کنند. هدف نهایی ما این است که سالمندی نه دوره‌ای همراه با محدودیت، بلکه دوره‌ای همراه با سلامت، نشاط و مشارکت اجتماعی باشد. سالمندی سالم حاصل مراقبت امروز ماست و برای سلامت نسل سالمندان فردا، همه با هم مسئولیم.
بهره‌مندی ۴۵۰۰ سالمند زنجانی از خدمات بهزیستی
مریم کرمی، مدیرکل بهزیستی استان زنجان در گفتوگو با خبرنگار صدای زنجان با اشاره به تقارن مناسبت‌های متعدد بهزیستی در ماه مهر اظهار کرد: در حال حاضر نزدیک به ۴ هزار و ۵۰۰ سالمند در سطح استان زنجان تحت پوشش خدمات حمایتی، آموزشی و مراقبتی بهزیستی قرار دارند.
وی در تشریح مراکز فعال در حوزه سالمندان در سطح استان گفت: هم‌اکنون دو مرکز روزانه آموزشی سالمندان در شهر زنجان فعال است که یکی از آن‌ها در منطقه اسلام‌آباد و دیگری در شهرک کارمندان مستقر بوده و خدماتی متنوع در حوزه‌های حمایتی، آموزشی، سرگرمی و سلامت به مراجعان ارائه می‌دهند.
مدیرکل بهزیستی استان زنجان افزود: همچنین بنیاد فرزانگان (پیشکسوتان) در شهرستان خدابنده فعال است که در آن برنامه‌های آموزشی تخصصی نظیر مهارت‌های مدیریت استرس، مهارت‌های زندگی و همچنین برنامه‌های متنوع تفریحی و اردویی برای سالمندان اجرا می‌شود.
وی در خصوص مراکز شبانه‌روزی نگهداری سالمندان نیز تصریح کرد: در مجموع سه مرکز شبانه‌روزی سالمندان در استان فعالیت دارند؛ دو مرکز ویژه آقایان شامل مرکز «پردیس» و مرکز «باغ مهربانی» در شهر زنجان مستقر هستند و مرکز نگهداری شبانه‌روزی بانوان نیز به نام مرکز «مهر» در شهر هیدج به جامعه هدف خدمات‌رسانی می‌کند.