پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/سمیه محرمی: سید محمّدحسین بهجت تبریزی (11 دی 1285 – 27 شهریور 1367) متخلص به شهریار، شاعر ایرانی بود که به زبان‌های فارسی و ترکی آذربایجانی شعر سروده است.

شهریار در سرودن گونه‌های دگرسان شعر مانند قصیده، مثنوی، غزل، قطعه، رباعی و شعر نیمایی چیره‌دست بود.

در شعر «حیدر بابایا سلام» شهریار به رسم زیبای «شال سالاماق» اشاره کرده که خاطرات خوش و لذت بخش را در اذهان زنجانی ها زنده می‌کند؛

بایرامیدی،گئجه قوشی اوخوردی

آداخلی قیز بئی جورابین توخوردی

هر كس شالین بیر باجادان سوخوردی

آی نه گوزل قایدادی شال ساللاماق

بئی شالینا بایراملیغین باغلاماق

 از گذشته تاکنون ایام مختلف سال و مناسبت‌ها فرصتی برای جشن و دورهم بودن مردم در کنار یکدیگر است. با توجه به اینکه نوروز فصل نو شدن و زنده شدن زمین است و با زندگی کشاورزی مردم در گذشته گره خورده از اهمیت ویژه‌ای برای مردم ایران به ویژه منطقه شمالغرب دارد، در ایام منتهی به نوروز مردم با برگزاری آداب و رسوم و آیین‌های مختلف سعی در آوردن برکت به زندگی خود و دفع شر در آستانه سالی نو می‌کردند، تکم‌خوانی، قاشق‌زنی، شالسالما، اجرای نمایش آق قویون و قره قویون، عیدی بردن و غیره از جمله این اقدامات است.

نوروز یا به اصطلاح زنجانی‌ها «بایرام» بزرگترین جشن آیینی است که از هزاران سال قبل روز نخست سال نو یعنی یکم فروردین‌ماه با آئین‌های ویژه هر منطقه در سرتاسر ایران زمین با شکوه خاصی برگزار می‌شود، در استان زنجان هم آداب نوروز مانند سایر استان‌ها با خانه تکانی، خرید رخت و لباس نو، برگزاری مراسم آخرین چهارشنبه سال، کاشت سبزه عید، چیدن سفره هفت سین و به جا آوردن آیین دید و بازدید همراه است.

شال‌های که «سالامیش» می‌شود

شال سالاما از رسومات قدیمی شهر زنجان است و در این آئین زیبا و قدیمی معمولا جوانان در شب چهارشنبه‌سوری یک شال به کمر بسته و با نگهداشتن یک سر شال آن را از دریچه بام یا روشنایی یا همان «پاجا» گفته می‌شود به درون خانه می‌فرستادند؛ صاحبخانه هم عیدی که معمولا شامل جوراب و آجیل شیرین بود، به آن می‌بست. از این رسم در شعرهای شهریار هم یاد شده است، وی در یکی از اشعار خود از رسم «شالسالاما» به عنوان خاطرات خوش کودکی خود یاد می‌کند؛

بایرامیدى، گئجه قوشى اوخوردى

‫آداخلى قیز، بیگ جوْرابى توْخوردى

‫هرکس شالین بیر باجادان سوْخوردى

‫آى نه گؤزل قایدادى شال ساللاماق!

‫بیگ شالینا بایراملیغین باغلاماق!

‫شال ایسته دیم منده ائوده آغلادیم

‫بیر شال آلیب، تئز بئلیمه باغلادیم

‫غلام گیله قاشدیم، شالى ساللادیم

‫فاطمه خالا منه جوراب باغلادى

‫خان ننه مى‌یادا سالیب، آغلادى

قاشق‌زنی، رسمی که از یادها رفته است

همچنین قاشق‌زنی هم یکی از رسوم دیرینه مردم زنجان در چهارشنبه آخرسال است که با گذر زمان کمرنگ شده و اکنون کمتر در میان مردمان این دیار رواج دارد. در این مراسم  دختران و پسران جوان با پوشاندن صورتشان جلوی درب خانه دوستان و آشنایان رفته و یک قاشق و کاسه مسی را به هم می‌زدند؛ صاحبخانه نیز کاسه‌شان را پر از تنقلات مخصوص این ایام می‌کند و هدیه‌ای کوچک اعم از مقداری پول یا یک جفت جوراب می‌کردند.

نوعروسان و طَبق‌های «بایرامیلیق»

روز‌های پایانی اسفندماه که از راه می‌رسد رسم عیدی برون برای نوعروسان رونق می‌گیرد که در آن خانواده داماد هدیه‌ای را که اغلب قطعه‌ای طلاست پیشکش نوعروس می‌کنند و خانواده نوعروس نیز با دود کردن اسفند از خانواده و اقوام داماد استقبال می‌کنند، این اقدام سال بعد توسط خانواده عروس مقابله به مثل می‌شود، عیدی نوعروس معمولا با شام شب عید که متشکل از مرغ، ماهی، برنج و شیرینی، شکلات و میوه‌های مختلفی است که به  صورت خنچه تزئین شده و به صورت پخته و یا خام پیشکش می‌شود.

حسن حسینعلی پژوهشگر حوزه تاریخ و فرهنگ زنجان در گذشته چندین چهارشنبه جشن گرفته می‌شد، اظهار کرد: در حقیقت در اسفندماه چهار، چهارشنبه را که هر کدام به یک نام بود را جشن می‌گرفتند.

پژوهشگر حوزه تاریخ و فرهنگ زنجان با اشاره به اینکه ریشه اصلی جشن چهارشنبه‌سوری ریشه در زرتشت است و روز مقدس زرتشتیان است، بیان کرد: عنصر آتش به عنوان یک عنصر مقدس روشن می‌شد تا در کنار آن عبادت کنند ولی حالا شکل اسلامی گرفته و حالت تلفیقی پیدا کرده است.

وی با بیان اینکه امروزه چهارشنبه‌سوزی سنت مشترک همه ایرانیان شده است، اضافه کرد: در این روز مردم با روشن کردن آتش به جشن و پایکوبی می‌پردازند و با پریدن از روی آتش فروریختن شر و دفع بلا را از زندگی خود انجام می‌دادند.

حسینعلی با بیان اینکه البته در ابتدا رسم بود که صبح زود روز چهارشنبه‌سوری بچه‌ها از روی چشمه‌ها می‌پریدند، گفت: این اقدام برای از بین بردن پلیدی‌ها و سیاهی‌های با بهره‌گیری از آب به عنوان نماد زلالی و پاکی بود، این رسم آنقدرها هم دور نبوده و تا چند سال پیش که در جنوب شهر زنجان چشمه‌های آب وجود داشت توسط مردم زنجان اجرایی می‌شد و شب رسم روشن کردن آتش و پریدن از آن را آغاز می‌کردند البته در ابتدا رسم بود که آتش در پشت بام‌ها روشن شود اما به مرور روشن کرد آتش به داخل حیاط و سپس به محلات کشیده شد.

این پژوهشگر با بیان اینکه پرش از آتش با خوانش شعر؛

  آتیل  باتیل چرشنبه / بختیم آچیل چرشنبه

 آغیرلیغیم اوغورلوغوم اودلارا/ منیم له هوپولمایان یادلارا

آغیریلیغیم اود اولسون/ اوددا یانان یاد اولسون

 اود اوستن آتداناق/ هر جفایا قاتداناق

آغیرلیغیم  اوغورلوغوم اودلارامنیم له هوپولمایان یادللارا

 آتیل  توتول چرشنبه/ چیللم توکول چرشنبه

 بختیم آچیل چرشنبه

 همراه بود که بیشتر توسط دختران جوان خوانش می‌شد، بیان کرد: همچنین در مردان نیز به ترتیب از بزرگ به کوچک از روی آتش می‌پریدند و همچنین با ریختن اسفند روز آتش با گفتن «اوزریک لر چیتین، یامان گوزلر پاتدین» آرزوی دور شدن شر و نظر از زندگی خود را می‌کردند.

حسینعلی با اشاره به اینکه با نگاهی به رسوم منطقه زنجان متوجه می‌شویم یک سری سنت‌های تلفیقی ویژه چهارشنبه پایان سال وجود دارد، ادامه داد: هر چند در منطقه شمالغرب با توجه به شرایط اقلیمی و آب و هوایی، بهار از میانه‌های بهمن ماه آغاز می‌شد.

پژوهشگر حوزه تاریخ و فرهنگ زنجان با بیان اینکه از یک ماه مانده به نوروز آیین بایراملیق که هم‌اکنون نیز در برخی از روستاهای زنجان باقی مانده است، برگزار می‌شود، اضافه کرد: در این رسم درون یک پارچه قرمز یا زردرنگ شیرینی، آینه، خوراکی و غیره را قرار داده و به خانه نوعروسان و توسط برادران به منزل خواهران ارسال می‌شود، این رسم در روز چهارشنبه پایان سال توسط بزرگ‌ترها برای کوچک‌ترها انجام می‌شد.

وی با بیان اینکه شالسالماق نیز در گذشته از طریق «پاجا» که روزنه‌ای برای ورود نور به داخل خانه‌ها بود انجام می‌شد، بیان کرد: این اقدام برای هدیه دادن بزرگترها به کوچکترها انجام می‌شد و هدایا شامل جوراب یا دستکس بافته شده، آجیل و یا پول نقد بود.

حسینعلی با اینکه قاشق‌زنی یکی از دیگر آداب و رسوم در زنجان است که فرد با صورت پوشیده نسبت به زدن درها و درخواست هدیه با زدن قاشق به کاسه مسی می‌کرد، بیان کرد: این رسم هنوز هم در برخی از شهرهای زنجان در حال اجرا است.

پژوهشگر حوزه تاریخ و فرهنگ زنجان با اشاره به اینکه وضعیت غذایی در چهارشنبه‌سوری در منطقه زنجان خواست بود و خانواده‌ها در ابتدا به عنوان پیش غذا، شیربرنج می‌پختند، اضافه کرد: شش‌انداز نیز دیگر غذایی بود که برای این شب محیا می‌شد البته این غذا منحصر به فرد این منطقه نیست و در برخی از شهرهای دیگر کشور نیز پخت می‌شود.

وی با بیان اینکه پخت تخم مرغ با پوست پیاز قرمزرنگ و ترسیم تصاویر روی پوست آن از دیگر رسوم این ایام بوده است، اضافه کرد: طرح افتاده روی این تخم مرغ‌ها و جاهای سفید مانده روی تخم‌مرغ توسط افراد تعبیر می‌شد.

حسینعلی با اشاره به اینکه «چهارشنبه خیرداسی» دیگر خوراکی شب چهارشنبه‌سوری است، گفت: این خوراکی در حقیقت آجیل است که در گذشته گندم برشته شده و «یوسقول نوقولی» و غیره بود.

پژوهشگر حوزه تاریخ و فرهنگ زنجان ادامه داد: پخت رشته پلو همراه با خورشت در شب چهارشنبه پایان سال یا شب عید از دیگر آداب و رسومی بود که بنا به شرایط منطقه متغییر است.

کوزه‌هایی که با غم‌هایش شکسته می‌شود

با توجه به اینکه در گذشته مردم برای تامین آب مورد نیاز خود از چشمه‌ها، از کوزه‌ها استفاده می‌کردند، قدیمی‌ترها رسم بوده که مردم غم و غصه ها و خاطرات بدی را که در سال گذشته داشتند به درون ظرف سفال کهنه ای می‌گفتند و به اصطلاح غصه‌ها را در آن ریخته و سپس آن را بر زمین زده و می‌شکستند، این اقدام بیشتر توسط دختران دم بخت و در کنار رودخانه انجام می‌شد. همچنین در برخی از شهرها و روستاهای استان زنجان رسم است که در شب چهارشنبه پایان سال با جارویی که فرش‌های خانه با آن شسته شده دختران دم بخت را به شوخی می‌زنند و به اصطلاح از خانه بیرون می کنند تا در سال جدید ازدواج کنند. ضمن اینکه دختران دم بخت و افرادی که آرزویی در دل داشتند شب چهارشنبه نیت کرده و از خانه بیرون می‌رفتند و و در سر گذر یا چهارراه گوش به صحبت رهگذران سپرده و به نیک و بد گفتن و تلخ و شیرین صحبت کردن رهگذران تفأل می‌زدند. پژوهشگر حوزه تاریخ و فرهنگ زنجان با بیان اینکه کوزه شکستن یکی از آداب و رسوم قدیمی در زنجان است که هنوز هم وجود دارد، بیان کرد: البته این رسم صرفا برای نوروز نبوده و در گذشته رسم بوده که زنان بیوه و یا فاقد همسر سر قبر کوزه می‌شکستند و شکسته‌های آن نیز تا مدتی سر مزار باقی می‌ماند چرا که کلا کوزه شکستن به نوعی شکستن دیو و جن داخل کوزه بود و با شکستن آن به نوعی پلیدی‌ها از بین برود.

تکم، حیات را به روستاها می‌آورد

در گذشته بز نر که نماد هدایت گله به عنوان پیش‌قراول است، آمدن بهار را نوید می‌داد و این نماد در بین آذری زبان‌ها بشارت‌دهنده بهار است برای همین تکم‌چی با تکمی که با پارچه‌های رنگی و مخمل قرمز پوشیده شده آواز سر می‌دهد و آمدن بهار را نوید می‌دهد.تکم عروسکی به شکل بز است که از چوب ساخته شده و دست‌ها و پاهایش متناسب با بدن حرکت کرده و به رقص می‌پردازد، این آئین آذری‌ها در فهرست میراث ناملموس آثار ملی به ثبت رسیده است. آئین تکم گردانی سالیان پیش با آداب و رسوم کهن مردم عجین بوده و مردم به انتظار تکم‌چی می‌نشستند و انتظار داشتند که تکم‌چی سمبل نشاط بهاری آنها را برای استقبال از بهار آماده سازد. تکم به خودی خود شاید فاقد ارزش باشد، اما خواندن اشعار متناسب با عید و سازگار با زندگی روزمره مردم توسط افرادی که به آنها «تکم خوتان» و یا «تکم گردن» می‌گویند، به آن هویت خاصی داده واژه تکم Takam از دو بخش “تکه ” و “م” تشکیل شده که تکه در زبان ترکی به معنی بز نر قوی هیکل که همیشه در راس گله حرکت می‌کند و گله را به چراگاه و محل‌های معین هدایت می کند و “م” ضمیر ملکی دوم شخص مفرد است و تکم در واقع به معنی “بز نر من” بوده و به کسی که تکم را می‌رقصاند «تکم‌چی» می‌گویند.

تکم یک عروسک چوبی سنتی است به قطر حدود 4 سانتیمتر، طول 25 و عرض 12 الی 15 که روی آن را با مخمل یا پارچه‌هائی به رنگ قرمز می‌پوشانند و روی این پارچه را با پولک، زنگوله، سکه و نیز پارچه‌های الوان و حتی آینه تزیین می‌کنند که هر یک از تزئینات تکم علت و فلسفه ای داشته است. از جمله زنگوله و سکه که برای ایجاد سر و صدای بیشتر مورد استفاده قرار گرفته تا مردم را از داخل خانه‌ها به کوچه ها و دم در خانه‌ها بکشاند و از سوی دیگر یک ضرباهنگ برای حرکت تکم به وجود بیاورد.همچنین نصب آئینه به دو طرف عروسک (طرفین شکم عروسک) به این دلیل بوده که تکم به همراه خبر فرا رسیدن سال نو، آئینه ای را به رسم روشنائی و صفا به عنوان مظهر خوش یمنی، روشنایی و خیر و برکت به همراه آورد.

با فرارسیدن سال نو بزرگ‎ترین عضو خاندان در منزل خود به عنوان اولین کسی که مورد دید و بازدید در اعیاد به ویژه عید نوروز قرار می‌‏گیرد و پس از آن دید و بازدید‌ها بر حسب بزرگی و حرمت و در نهایت فامیل نزدیک صورت می‎ گیرد.

حسن حسینعلی پژوهشگر حوزه تاریخ و فرهنگ زنجان در گفت‌و‌گو با صدای زنجان با اشاره به اینکه آداب و رسوم استان زنجان زیرشاخه‌ای از زیر مجموعه پروسه تمدنی منطقه شمالغرب کشور است، اظهار کرد: در حقیقیت این آداب و رسوم مشترک در منطقه آذربایجان است.

پژوهشگر حوزه تاریخ و فرهنگ زنجان با اشاره به اینکه طبق تقویم نجومی و نگاه به فرهنگ گذشته ترکی در این منطقه بهار از اواسط بهمن‌ماه آغاز می‌شود، اضافه کرد: به همین دلیل اسفندماه در منطقه آذربایجان به بایرام آیی یا ماه بهار معروف بوده است.

وی با اشاره به اینکه آداب و رسوم در این منطقه در گذشته از اسفندماه آغاز می‌شد و مراسمات چون «پای آپارما و تکم‌خوانی» از این ماه آغاز می‌شد، عنوان کرد: در این ایام کوچک‌ترها به بزرگترها هدیه می‌دادند و این موضوع در مورد فرزندان پسر و برادران بیشتر مرسوم بوده که شامل شیرینی، هدیه نقدی، لباس وغیره است.

پژوهشگر حوزه تاریخ و فرهنگ زنجان با اشاره به اینکه بسیاری از آداب و رسوم نوروز به دلیل زندگی امروزی رو به فراموشی است، می‌گوید: البته برخی از این آداب چون بردن عیدی در بسیاری از مناطق همچنان پا بر جاست.

سبزه‌هایی که به دل خوش گره زده می‌شود

از دیرباز مرسوم بوده که دختران دم بخت، سبزه‌ها را گره زده و آرزو می‌کنند تا در سال جدید تشکیل خانواده دهند؛ البته گره زدن سبزه تنها مختص جوانان دم بخت نیست بلکه همه افراد می‌توانند با گره زدن سبزه آرزوی برآورده شده خواسته‌هایشان را داشته باشند چراکه به عقیده ایرانیان وقتی گره باز شود، مشکلات حل شده و آرزوی فرد برآورده خواهد شد. همچنین انداختن هفت سنگ در آب رودخانه به عنوان نمادی از انداختن هفت نوع درد و رنج به درون آب جاری رودخانه از دیگر رسوم در این منطقه است.

ورود مطهر به رمضان

در سال‌جاری همزمانی نوروز با ماه مبارک رمضان حال و هوای دیگری به این ایام داده است، این ماه مبارک برای مردم زنجان از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و آداب ورود و حضور خاص به خود را نیز داشته است برای نمونه در شب‌های رمضان، نقاره‌چی‌ها بر بام مساجد بشارت‌خوانی می‌کردند، پهن کردن سفره‌ای شامل کاسه پر گلاب و ظرفی پر از آب بود و در کنار آن یک جلد کلام‌الله مجید و جام آیینه و مقداری نیز میوه برای بشارت نوروز نیز از دیگر بخش‌های این استقبال است تا اهالی نیز پس از اتمام مناجات‌خوانی هر کدام جرعه‌ای از گلاب بنوشند تا بدین وسیله مطهر وارد ماه رمضان شوند. اولین سحری نیز با صدای نقاره چی‌ها بر بام مساجد و نیز با مناجات و سحرخوانی به اهالی اعلام می‌شد، سحرخوان‌ها بر بام مساجد به سحرخوانی می‌پرداختند و برخی نیز در کوچه‌ها راه می‌افتادند و با آوای بلند خود اوقات شرعی و وقت سحر را اعلام می‌کردند و مردم را برای خوردن سحری بیدار می‌کردند.

در استان زنجان از سال های پیش سحرخوانی و رمضان خوانی رواج داشته و عده ای از تاریخ نویسان سابقه سحرخوانی را به یک هزار سال پیش نسبت می‌دهند، این آیین که در ماه رمضان و در ساعت‌های پایانی نزدیک به اذان صبح برگزار می‌شد مخصوص ریش سفیدها و معتمدین شهر بود که ترانه های عامیانه را با صدای رسا و آواز خوش قرائت می کردند. بردن افطار به خانه عروس از دیگر مراسم بسیار زیبای ماه رمضان بود، که توسط طبق‎‌کش‌ها به همراهی نقاره‌چی‌ها اتفاق می‌افتاد و خلعت و هدایای عروس را چند طبق کش می‌بردند، خانواده عروس در حالی که هر کدام فانوسی به دست داشتند، به محض رسیدن کاروان طبق‌کش‌ها به در خانه عروس به استقبال آنها می‌رفتند و فانوس‌ها را بالای سر خود می‌گرفتند و این نمادی از آمدن نور به خانه بود.

پس از افطار به طور معمول اکثریت مردم به ویژه جوان‌ها بیرون از خانه به سر می‌بردند و در محله‌های خود به بازی‌های مختلف می پرداختند و یا در قهوه‌خانه‌ها و زورخانه‌ها تجمع می‌کردند و آن‌هایی که در خانه می‌ماندند و بیرون نمی‌رفتند، بیکار نمی‌نشستند و به بازی‌های مختلف می پرداختند.

«برات کیسه‌سی» رسمی برای جریان برکت به زندگی

دوختن «کیسه برات» در پایان ماه مبارک رمضان از جمله سنت‌های رمضانی زنجانی‌ها است که هرچند به فراموشی سپرده شده است، به اعتقاد زنجانی‌های میانسال و کهنسال اگر این کیسه‌ها توسط پنج زن سیده که اسم آنها فاطمه یا یکی از القاب حضرت فاطمه زهرا (س) باشد، لمس شود، برکت و نعمت به همراه آن وارد خانه‌های آنان می‌شود و اعضای خانه نیز به آرزوی خود می‌رسند، مادر خانواده این کیسه را در مسجد و بین 2 نماز ظهر و عصر و دعاهای تعقیبات نماز با نخ و سوزن می‌دوزد و برای بریدن نخ و پارچه‌ این کیسه به‌ جای چاقو و قیچی از دندان ‌ها استفاده می کند و یک سکه‌ نیز در قسمت پایین آن قرار می دهد. فلسفه و ریشه ‌های این باور و اعتقاد را می‌‌توان در قرار دادن این سکه‌ در قسمت پایین کیسه جست‌وجو کرد که انجام این کار می‌تواند نمادی از نعمت و برکت به شمار آید.

«قره‌ بایرام» عیدی برای تسکین درد عزاداران

زنجانی‌ها معمولا آخرین شب ماه رمضان به خانه کسی نمی‌روند تا هزینه فطریه را خود خانواده پرداخت کند، آنها صبح زود برای اقامه نماز عید به مسجد می‌روند، آنها برای این روز رسم‌های ویژه خود را دارند و خیلی از خانواده‌ها در زنجان عید فطر را بهترین زمان برای بردن خلعت و هدیه به خانه عروس می‌دانند. «قره‌ بایرام» از رسوم زنجانی‌ها در روز عید فطر است. در این رسم، افرادی که عزیزانشان را به تازگی از دست داده‌اند درب خانه شان را برای ورود اقوام و آشنایان که به دیدن آنان می‌آیند، بازمی‌گذارند.