پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/ ثمین شکوری: ورزش یکی از مؤثرترین راهکارهای طبیعی برای تقویت سلامت روان به شمار می‌رود. فعالیت‌های بدنی منظم می‌توانند با کاهش استرس، اضطراب و نشانه‌های افسردگی، به بهبود وضعیت روحی افراد کمک کنند. هنگام ورزش، بدن هورمون‌هایی مانند اندورفین ترشح می‌کند که باعث ایجاد احساس شادی، آرامش و افزایش انرژی می‌شوند. به همین دلیل، بسیاری از متخصصان سلامت روان ورزش را به عنوان بخشی مهم از سبک زندگی سالم توصیه می‌کنند.

علاوه بر تأثیرات زیستی، ورزش از نظر روان‌شناختی نیز نقش مهمی دارد. انجام فعالیت‌های ورزشی می‌تواند اعتماد به نفس و احساس خودکارآمدی را افزایش دهد سلامت روان در نوجوانی و جوانی، سنگ بنای سلامت و بهزیستی در تمام طول زندگی است. این دوره، زمان شکل‌گیری مهارت‌های شناختی و عاطفیِ اساسی همچون خودتنظیمی، حل مسئله و ایجاد ارتباطات اجتماعی است و محیط‌های حمایت‌گر در خانه، مدرسه و جامعه، نقشی حیاتی در این مسیر ایفا می‌کنند. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO)، از هر هفت نوجوان ۱۰ تا ۱۹ ساله در جهان، یک نفر (معادل ۱۴ درصد) به یک اختلال روان‌تنی مبتلا است و این اختلالات، ۱۵ درصد از کل بار بیماری‌ها را در این گروه سنی به خود اختصاص داده‌اند که با نادیده گرفتن بسیاری از این مشکلات، عواقب آن تا بزرگسالی امتداد می‌یابد و فرصت‌های زندگی را محدود می‌کند.

پیامدهای نادیده گرفتن سلامت روان در این سنین، عمیق و فراگیر است. اختلالات خلقی مانند افسردگی و اضطراب که از شایع‌ترین مشکلات هستند، می‌توانند به شدت بر عملکرد تحصیلی و روابط اجتماعی تأثیر بگذارند و خطر انزوای اجتماعی را افزایش دهند. جدی‌ترین هشدار، آمار خودکشی است که سومین علت مرگ و میر در میان جوانان ۱۵ تا ۲۹ ساله در جهان محسوب می‌شود. در سوی مقابل، تقویت مؤلفه‌های سلامت روان مثبت، از جمله تصویر ذهنی مثبت از خود و تاب‌آوری هیجانی، نه‌تنها از بروز این آسیب‌ها پیشگیری می‌کند، بلکه با افزایش رضایت از زندگی و عزت‌نفس، زمینه‌ساز بزرگسالی پربارتر و سالم‌تر خواهد بود. باید دید مسئولان مربوطه چه تدابیری برای حفظ سلامت روان به خصوص برای جوانان جامعه در نظر دارند؟

 استمرار در ورزش، مؤلفه‌های شخصیتی ارزشمندی را در انسان پرورش می‌دهد

در این زمینه ورزشکار زنجانی در گفت‌و‌گو با صدای زنجان با اشاره به نقش ورزش در سلامت روانی خود، اظهار کرد: پیوند میان سلامت جسمانی و سلامت روان، یکی از ارکان بنیادین یک زندگی متعادل و باکیفیت است. اگرچه اغلب ورزش را تنها ابزاری برای ارتقای توانمندی‌های فیزیکی می‌دانند، اما تأثیرات آن بر روان آدمی به‌مراتب عمیق‌تر و پایدارتر است.

وی با اشاره به تاثیر ورزش در نظم زندگی خود گفت: ورزش منظم بستری برای مدیریت بهینه‌ هیجانات و کاهش استرس‌های مزمن فراهم می‌آورد.

فعالیت بدنی با تنظیم ترشح انتقال‌دهنده‌های عصبی نظیر اندورفین، دوپامین و سروتونین، به تثبیت خلق‌وخو و کاهش اضطراب کمک شایانی می‌کند. برای فرد ورزشکار، زمین تمرین تنها فضایی برای تقلا نیست؛ بلکه محیطی برای پالایش ذهن و خروج از چرخه‌ی افکار اضطراب‌آور است.

مریم ادامه داد: استمرار در ورزش، مؤلفه‌های شخصیتی ارزشمندی را در انسان پرورش می‌دهد که در مواجهه با چالش‌های زندگی نقش کلیدی دارند. نظم و انضباط حاکم بر برنامه‌های تمرینی، به تقویت خودکارآمدی و افزایش تاب‌آوری در برابر ناملایمات منجر می‌شود.

در این چارچوب، هر چالش ورزشی که با موفقیت پشت سر گذاشته می‌شود، به مثابه تمرینی برای مدیریت بحران‌های روانی و تصمیم‌گیری‌های منطقی در عرصه‌های دیگر زندگی است.

تاثیر مثبت ورزش بر روی ارتقای کارکردهای اجرایی مغز

در این زمینه علی ذوالقدر، پژوهشگر و مدرس دانشگاه زنجان در گفت‌و‌گو با صدای زنجان با اشاره به اهمیت ورزش در دوران بلوغ و جوانی، اظهار کرد: دوران بلوغ و جوانی یک دوره حساس و بحرانی در رشد انسان است که با تغییرات سریع زیستی، روانی و اجتماعی همراه می‌باشد.هدایت هدفمند جوانان به سمت ورزش حرفه‌ای در این سنین می‌تواند همچون یک مداخله جامع و چندوجهی عمل کرده و تأثیرات عمیقی بر سلامت و پیشگیری از آسیب‌های روانی و اجتماعی داشته باشد.این تأثیرات بر سلامت جسمانی، روانی و پیشگیری از آسیب‌های روانی منجر شود.

 وی ادامه داد: ورزش حرفه‌ای، یک مدرسه روانشناختی فشرده است که مهارت‌های حیاتی را آموزش می‌دهد. برای مثال براساس یافته های علمی، ورزش به ارتقای کارکردهای اجرایی مغز تاثیر مثبت دارد. برنامه‌های تمرینی پیچیده، نیازمند برنامه‌ریزی، حافظه فعال، تصمیم‌گیری سریع، کنترل تکانه و انعطاف‌پذیری شناختی است.

ذوالقدر اضافه کرد: این کارکردها در قشر پیش‌پیشانی مغز پردازش می‌شوند. تقویت این ناحیه از طریق ورزش، مستقیماً با کاهش رفتارهای تکانشی، پرخاشگری و سوءمصرف مواد مخدر مرتبط است.

پژوهشگر و مدرس دانشگاه زنجان با بیان اینکه ورزش بر پرورش تاب‌آوری و سخت‌کوشی تاثیر مثبت دارد، افزود: رویارویی با شکست‌های مکرر در تمرینات و مسابقات، نادیده گرفته شدن‌ها، مصدومیت‌ها و فشار برای بهبود، ظرفیت روانی فوق‌العاده‌ای برای تحمل ناملایمات و بازگشت قوی‌تر از پس شکست ایجاد می‌کند. این فرآیند تلقیح استرس نام دارد و فرد را در برابر اضطراب عملکردی و فشارهای زندگی عمومی واکسینه می‌کند.

این پژوهشگر با اشاره به اینکه ورزش می‌تواند کارآمدی و هویت‌سازی جوانان و نوجوانان را بهبود بخشد، بیان کرد: کسب مهارت‌های جدید و دستیابی به اهداف کوچک و بزرگ در مسیر حرفه‌ای، باور فرد به توانایی‌های خود مانند من می‌توانم را به طور تجربی و نه صرفاً ذهنی، تقویت می‌کند؛ شکل‌گیری هویت حول محور ورزشکار بودن، یک لنگر هویتی قدرتمند و سالم در برابر بحران هویت رایج در نوجوانی فراهم می‌آورد و از گرایش به هویت‌های منحرف‌کننده مانند عضویت در گروه‌های بزهکار پیشگیری می‌کند.

ورزش، خرده فرهنگی قدرتمند در جوامع مختلف

وی با اشاره به اینکه ورزش حرفه‌ای یک خرده ‌فرهنگ قدرتمند با هنجارها و ارزش‌های خاص خود است، گفت: ورزش حرفه‌ای خود باعث می‌شود که جوانان براساس یک خرده فرهنگ مثبت جامعه پذیر شوند؛ نوجوان به جای تعلق به گروه‌های همسالان پرخطر، در جامعه‌ای با محوریت انضباط، تلاش، هدفمند و احترام به مربی که یک منبع قدرت سالم است، عضو شوند. این تعلق، نیاز اساسی به دیده شدن، پذیرفته شدن و امنیت را در بستری سالم تأمین می‌کند.

پژوهشگر و استاد دانشگاه زنجان با بیان اینکه امروزه خانواده‌ها و نظام آموزش رقابتی به درس خواندن و آموزش مهارت‌های مثل زبان انگلیسی اهمیت می‌دهند، گفت: امروزه اوقات فراغت جوانان کاملاً بلعیده می‌شود و والدین و جامعه زمان صرف شده برای ورزش را غیرمولد و مزاحم درس خواندن تلقی می‌کنند؛ این پیام ظریف اما قدرتمند نهادینه می‌شود که فعالیت بدنی یک امر لوکس و کم‌اهمیت است.

فضای ورزشی امن و در دسترس در زنجان وجود ندارد!

پژوهشگر همچنین با اشاره به نبود فضای ورزشی امن در استان زنجان گفت: نبود فضاهای ورزشی امن، در دسترس و ارزان در نزدیکی محل زندگی یا مدرسه، یک مانع فیزیکی بزرگ برای افراد جامعه است چرا که ورزش حرفه‌ای و حتی نیمه‌حرفه‌ای نیازمند منابع مالی قابل توجه است که برای بسیاری از خانواده‌ها مقدور نیست.

وقتی اشتباه در ورزش حرفه‌ای جنایت تلقی می‌شود!

وی با اشاره به اینکه ورزش وقتی به جای سکوی پرتاب، تبدیل به میدان مین شده و اعتماد به نفس را نابود کند، عنوان کرد: این اثر مخرب ورزش بر اعتماد به نفس در شرایطی ایجاد می شود که موفقیت، تنها گزینه قابل قبول باشد یا بدن به ابزاری به جای بخشی از وجود یک جوان یا نوجوان تبدیل شود.

ذوالقدر ادامه داد: وقتی اشتباه، جنایت تلقی شود سیستم‌هایی که کوچک‌ترین خطا را با جریمه‌های سنگین پاسخ می‌دهند، باعث می‌شوند ورزشکار نوجوان و جوان از زمین بازی و عوامل مرتبط با آن بترسد.

وی با بیان اینکه ترس، دشمن اعتماد به نفس است، گفت: ترس، دشمن اعتماد به نفس است، چرا که ذهن درگیر اشتباه نکردن می‌شود نه اجرا کردن. اگر به نوجوان القا شود که تنها و تنها ورزشکار بودن هویت اوست، با اولین مصدومیت جدی یا افت عملکرد، تمام پایه‌های عزت نفس او فرو می‌ریزد چرا که جایی برای افتخار کردن خارج از زمین مسابقه ندارد.

 نقش نادرست ورزش در نظام آموزشی

ذوالقدر با اشاره به نقطه تمایز بین یک سیستم آموزشی پیشرو و یک سیستم آموزشی سنتی و منفعل ورزش گفت: در برخی نظام های آموزشی همانند کشور ما،  ورزش در مدرسه عمدتاً در حد یک زنگ تفریح ساختاریافته تقلیل یافته و از آن به عنوان یک ابزار جدی و علمی برای رشد روانی استفاده نمی‌شود.

وی ادامه داد: در این مدل، درس تربیت بدنی فاقد یک چارچوب نظری روانشناختی است.

معلم ورزش، یک نگهبان یا در بهترین حالت یک مربی فنی است، نه یک تسهیل‌گر رشد روانی-اجتماعی!  در این حالت ورزش به عنوان مرکز رشد روانی نوجوانان و جوانان جایگاه خود را از دست می دهد.

پژوهشگر و مدرس دانشگاه زنجان با اشاره به رویکرد علمی و مدرن ورزش در نظام آموزشی گفت: در نقطه مقابل این رویکرد، رویکرد علمی و مدرن، ورزش را یک آزمایشگاه تجربه زیسته می‌داند؛ جایی که مفاهیم انتزاعی روانشناسی و مهارت‌های زندگی، به شکلی عینی و ملموس تمرین می‌شوند. در این پارادایم، طراحی برنامه‌ها کاملاً آگاهانه و در راستای پرورش این مهارت‌های همانند از تخلیه انرژی به تنظیم هیجانی، از سرگرمی به معناسازی و تاب‌آوری، از ستاره‌پروری به جامعه‌پذیری و رهبری همگانی می باشد. 

وی با اشاره به تفریحی ماندن ورزش در نظام آموزشی ، بیان کرد: دلیل این که نظام‌های آموزشی عمدتاً در وضعیت تفریحی مانده‌اند به موضوع تربیت معلم تربیت بدنی بر می گردد که بیشتر تکینک های مربیگری خوانده‌اند، نه روان شناسی رشد، مشاوره یا علوم اعصاب شناسی!

علت بی انگیزگی افراد برای انجام فعالیت ورزشی

پژوهشگر و استاد دانشگاه زنجان با اشاره به علت بی‌انگیزگی برای ورزش در میان نوجوانان و جوانان، عنوان کرد: با وجود آگاهی نسبی از فواید ورزش، بی‌انگیزگی یک پدیده پیچیده و چندعاملی است. این یک تناقض ساده نیست، بلکه نتیجه تعامل عوامل مختلف ، اجتماعی، زیستی و محیطی است.

پژوهشگر زنجانی با اشاره به بی‌انگیزگی برای ورزش در میان نوجوانان و جوانان، گفت: عامل روان شناختی شکاف بین دانستن و انجام دادن، نبرد بین لذت‌طلبی فوری در برابر پاداش تأخیری مثل ورزش است.

وی ادامه داد: پاداش ورزش، سلامتی، تناسب اندام و غیره است که اغلب با تأخیر است، اما رقبای ورزش بازی‌های ویدیویی، شبکه‌های اجتماعی، فست‌فود هستند که پاداش فوری و قدرتمند دوپامینی دارند.

ذوالقدر با اشاره به جزئیات این عامل، بیان کرد: مغز نوجوان به طور طبیعی به سمت گزینه‌ای می‌رود که لذت آنی بیشتری دارد. عامل دیگر روانی می تواند خودکارآمدی پایین و ترس از قضاوت دیگران، ترس از قضاوت شدن در باشگاه به دلیل اضافه وزن یا عدم آشنایی با دستگاه‌ها، یک اضطراب اجتماعی فلج‌کننده ایجاد می‌کند که به اضطراب باشگاه معروف است.

پژوهشگر و مدرس دانشگاه زنجان ادامه داد: شاید یک عامل دیگر طبق نظریه خودتعیین‌گری، انگیزه درونی است که نیازمند ارضای سه نیاز اساسی خودمختاری، شایستگی، و ارتباط است.

 ورزش تحمیلی!

وی با اشاره به اثر ورزش‌های تحمیلی، بیان کرد: ورزش تحمیلی در مدرسه یا باشگاه‌های با سبک مربی‌گری مستبدانه که سه نیاز را سرکوب می‌کند، انگیزه درونی را نابود کرده و فرد حتی پس از رهایی از آن اجبار، دچار بیزاری از هرگونه فعالیت بدنی می‌شود.

وی با اشاره به جریان تفریح و جامعه پذیری در بازی‌های اجتماعی گفت: جدا از عامل‌های روانی، عوامل اجتماعی و فرهنگی همانند محیط ناهمسو است؛ تفریح و جامعه‌پذیری که قبلاً در زمین بازی اتفاق می‌افتاد، اکنون به طور عمده در پلتفرم‌های بازی آنلاین و شبکه‌های اجتماعی جریان دارد.

پژوهشگر ومدرس دانشگاه زنجانی تاکید کرد: هویت اجتماعی افراد حول مهارت در بازی دیجیتال، تولید محتوا یا داشتن یک پروفایل جذاب شکل می‌گیرد، نه توانایی‌های فیزیکی. این یک تغییر پارادایم فرهنگی، نه صرفاً یک انتخاب شخصی است.

با وجود چنین شرایطی از مسئولان انتظار می‌رود با نگاهی واقع‌بینانه و آینده‌نگر، ورزش را نه صرفاً به‌عنوان یک فعالیت تفریحی یا ابزاری برای قهرمان‌پروری، بلکه به‌عنوان بخشی از راهبرد کلان سلامت جامعه ببینند. سرمایه‌گذاری در این حوزه در حقیقت سرمایه‌گذاری بر آینده‌ای سالم‌تر، پویاتر و کم‌آسیب‌تر برای جامعه است؛ آینده‌ای که بدون توجه جدی به سلامت روان نسل جوان، دست‌یافتنی نخواهد بود!