پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/ فاطمه تاج‌بخش: در شرایطی که بحران کم‌آبی به یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی و اقتصادی کشور تبدیل شده است، مدیریت صحیح منابع آب بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است. بخش کشاورزی به‌عنوان بزرگ‌ترین مصرف‌کننده آب، سهم قابل توجهی از منابع آبی کشور را به خود اختصاص می‌دهد؛ اما هم‌زمان، بیشترین میزان هدررفت و ضایعات آب نیز در همین بخش رخ می‌دهد. استفاده از روش‌های سنتی آبیاری، فرسودگی شبکه‌های انتقال آب، نبود الگوی کشت متناسب با اقلیم و کم‌توجهی به فناوری‌های نوین، سبب شده است که بخش قابل توجهی از آب مصرفی، پیش از رسیدن به محصول نهایی از چرخه بهره‌برداری خارج شود.

این در حالی است که استمرار چنین روندی، علاوه بر تشدید تنش‌های آبی، پیامدهای جدی برای امنیت غذایی، تولید پایدار و معیشت کشاورزان به همراه دارد. کارشناسان معتقدند کاهش ضایعات آب در حوزه کشاورزی، نه‌تنها می‌تواند نقش مؤثری در حفظ منابع آبی ایفا کند، بلکه زمینه‌ساز افزایش بهره‌وری، کاهش هزینه‌های تولید و حرکت به‌سوی کشاورزی هوشمند و پایدار خواهد بود. از این‌رو، بررسی ابعاد مختلف هدررفت آب، شناسایی عوامل مؤثر در بروز ضایعات و ارائه راهکارهای عملی برای اصلاح الگوی مصرف، ضرورتی انکارناپذیر در سیاست‌گذاری‌های بخش کشاورزی به شمار می‌رود.

کاهش 92 درصدی بارش‌ها در زنجان

یکی از چالش‌های آبی و ضرورت مدیریت آن در سطح استان مطرح بوده، بحث چاه‌های مجاز و غیرمجاز در استان‌ها است، طبق آمار 16 هزار حلقه چاه آب در زنجان وجود دارد که در این میان فشار بالایی به ذخایر آبی وارد می‌کند و یک هزار چاه غیرمجاز نیز باری به سفره‌های زیرزمینی است که ضروری است شرکت آب منطقه‌ای به آن ورود جدی داشته باشد.

اکبر باقری مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان زنجان در آخرین اظهار نظر در تاریخ 4 آذرماه 1404 با اشاره به کاهش 92 درصدی بارش‌ها در استان زنجان، اظهار کرد: از مهرماه سال 1404 تا 4 آذرماه، 4.1 میلی‌متر بارش در استان زنجان داشته‌ایم که این مقدار بدین معناست که عملا بارشی نبوده و تعبیری جز رطوبت سازی خاک نمی‌توانیم داشته باشیم.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان زنجان ادامه داد: در مقایسه با سال گذشته که ۵۴.۲ میلی‌متر بارش در استان به ثبت رسیده بود، 92 کسری بارش یا کاهش بارش رخ داده است.

وی با اشاره به اینکه بیش از 16 هزار حلقه چاه برای مصارف در حوزه آب شرب، صنعت، کشاورزی و صنایع وابسته به کشاورزی در سطح استان وجود دارد، بیان کرد: در استان کم‌تر از 1000 حلقه چاه غیرمجاز وجود دارد که تاکنون 300 حلقه از آن‌ها پر شده و این روند همچنان ادامه دار خواهد بود.

باقری خاطرنشان کرد: با گذشت زمان، به تعداد چاه‌های غیرمجاز افزوده می‌شود اما پر کردن این چاه‌ها تا پایان سال، مورد توجه ویژه‌ای قرار دارد تا بتوانند از مرحله مصرف جدا شوند و فشار مضاعفی برای سفره‌های زیرزمینی ایجاد نکنند.

30 تا 40 درصد محصولات کشاورزی در کل کشور به ضایعات تبدیل می‌شود

در حالی که بیشتر فعالان این بخش بر مدیریت برداشت آب تاکید دارند، فعالان حوزه کشاورزی معتقد هستند باید در مورد مدیریت مصرف آب به ویژه در بخش کشاورزی نیز توجه شود چرا که در حالی برای تولید برخی محصولات کشاورزی آب بالایی نیاز است در حالی که بخشی از این محصولات تبدیل به ضایعات می‌شوند.

کاوه احمدی عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان زنجان در این زمینه در گفت‌وگو با صدای زنجان اظهار کرد: بین 30 تا 40 درصد محصولات کشاورزی در کل کشور به ضایعات تبدیل می‌شود و دلیل آن بستگی به موقعیت دارد، به عنوان مثال در مورد محصولات باغی گاهی به دلیل قیمت پایین یا انبارداری نامناسب، محصول دورریز می‌شود.

وی ادامه داد: در برخی مواقع قیمت محصول پایین می‌آید و برداشت محصول و پرداخت دستمرد کارگر برای باغدار و کشاورز صرف نمی‌کند و محصول را در باغ و مزرعه رها می‌کند ولی معمولا ضعف صنایع تبدیلی و فاصله زمانی تا رسیدن محصول به دست مصرف‌کننده بیشتر باعث دورریز محصولات می‌شود.

عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان زنجان با اشاره به اینکه در زنجان محصولاتی مثل زیتون و گوجه فرنگی ضایعات دارد و برخی غلات و حبوبات به ضایعات بوجاری تبدیل می‌شود، عنوان کرد: گاهی انبارداری یا حمل و نقل صحیح نیست و محصول ایراد پیدا می‌کند.

احمدی با بیان اینکه در ایران رتبه نخست به گندم اختصاص دارد، ابراز کرد: البته ضایعات آن دور ریخته نمی‌شود بلکه جایگزین خوبی برای ذرت و منابع تأمین کننده انرژی است و دومین مورد محصولات باغی مثل سیب و هلو است که قیمت گاها نامناسب می‌شود و به موقع به دست مصرف‌کننده نمی‌رسد.

عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان زنجان با بیان اینکه سیفی‌جات نیز زود فاسدشونده هستند، تصریح کرد: در دنیا روی بهره‌وری محصول بر حسب مترمربع یا هکتار کار می‌کنند و این بهره‌وری خیلی بالاتر از ایران است، در حالی که کشاورزی ما هنوز سنتی است.

وی به کارگیری روش‌های علمی در مراحل کاشت، داشت و برداشت و استفاده از هوش مصنوعی و هوشمند‌سازی کشاورزی را راهکار کاهش ضایعات دانست و گفت: باید روش‌های کشاورزی را اصلاح کنیم و کشاورزان آموزش ببینند تا از دنیا عقب نیفتیم.

عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان زنجان با اشاره به اینکه صنایع تبدیلی و بسته‌بندی در کشور ضعیف است، افزود: دیگر راهکار کاهش ضایعات راه‌اندازی کارگاه‌های صنایع تبدیلی است.

وی با بیان اینکه کشور ما خشک و کم‌اب است و کاشت گوجه و هندوانه که ضایعات زیادی تولید می‌کند توجیه ندارد، اظهار کرد: شاید برای تأمین محصولات پرآب‌بر، کشت فراسرزمینی و واردات به صرفه‌تر باشد.

 مازاد بودن تولید می‌تواند در تولید ضایعات تأثیر داشته باشد

احمدی خاطرنشان کرد: مازاد بودن تولید هم می‌تواند در تولید ضایعات تأثیر داشته باشد؛ چرا که بازار دو کفه عرضه و تقاضا دارد و اگر عرضه زیاد شود، محصول روی دست تولیدکننده می‌ماند و در این حالت باید مازاد تولید را در اختیار صنایع تبدیلی قرار دهند یا محصول را بسته‌بندی کنند تا زمان نگهداری افزایش یابد.

وی ادامه داد: هر ساله می‌بینیم تعدادی از کشاورزان زودتر کشت و برداشت و محصول نوبرانه را با قیمت بالاتر عرضه می‌کنند و با زیاد شدن عرضه و شکسته شدن قیمت گاها میوه روی دست سایر کشاورزان می‌ماند و در میادین عرضه ضایعات زیادی ایجاد می‌شود.

عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان زنجان با اشاره به اینکه امسال پیش‌بینی برداشت 500 هزار تن گندم در استان شده است، عنوان کرد: اگر این محصول بین 8 تا 12 درصد و به طور میانگین 10 درصد ضایعات داشته باشد، در واقع 50 هزار تن ضایعات بوجاری تولید می‌شود.

وی با اشاره به آمار مرکز تحقیقات کشاورزی کشور در چند سال گذشته بیان کرد: در این تحقیق تولید گندم در کشور 11 میلیون تن بود که 15 درصد آن به ضایعات تبدیل شده بود و این محصول اولویت نخست برای کاهش ضایعات شناخته شد.

احمدی افزود: رتبه دوم گوجه فرنگی با 30 درصد ضایعات بود که البته تفاله آن را در دامداری و مرغداری استفاده می‌کنند و سیب‌زمینی، انگور، سیب و پرتقال رتبه‌های بعدی را به خود اختصاص دادند.

وی با اشاره به اینکه در استان زنجان نیز در سال 1402 تحقیقی روی دورریز محصولات انجام شد، ابراز کرد: طبق این بررسی گلرنگ 65 تن تولید داشت که 10 درصد آن به ضایعات تبدیل شد.

عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان زنجان با بیان اینکه زنجان رتبه اول تولید زیتون کشور را دارد، اظهار کرد: در سال 1402 حدود 120 هزار تن تولید زیتون کشور و  45 هزار تن تولید استان زنجان بود که 20 تا 30 درصد ضایعات تفاله در اثر روغن‌کشی و سایر موارد باقی ماند که در صورت رها شدن عوارضی مثل کپک‌زدگی و آلودگی ایجاد می‌کند.

وی تولید آفتابگردان را 375 تن و ضایعات آن را 20 تا 30 معادل 100 تن برشمرد و گفت:   میزان تولید حبوبات در کشور 800 هزار تن و در زنجان 60 هزار تن ثبت شده که 30 درصد ضایعات دارد.

احمدی با اشاره به تولید 6 میلیون و 500 هزار تنی گوجه فرنگی در کشور و 370 هزار تنی در زنجان و ضایعات 10 تا 30 درصدی آن عنوان کرد: در زنجان 60 تن کنجد تولید و 15 تن به کنجاله تبدیل می‌شود.

وی با بیان اینکه در دنیا بحث استفاده از ضایعات در کمپوست، خوراک دام و بازچرخانی برای استفاده‌های دیگر مطرح است، خاطرنشان کرد: برای بازیافت روش‌های شیمیایی، فیزیکی و بیولوژیکی وجود دارد که باید روی آن کار شود.

عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی استان زنجان با اشاره به اینکه میزان تولید ضایعات در کشور خیلی بالا است و نزدیک 40 میلیون تن ضایعات تولید می‌شود، تصریح کرد: اگر یک کیلو محصول کشاورزی بین 600 تا 800 لیتر آب استفاده کند برای این 40 میلیون تن آب فراوانی هدر رفته علاوه بر این باید مصرف سوخت، حمل و نقل، کارگر و نیروی انسانی را در نظر گرفت.

وی میزان هدررفت آب در ضایعات محصولات کشاورزی را چندین برابر برداشت چاه‌های غیرمجاز دانست و گفت: ضایعات محصولات کشاورزی سالانه بین 5 تا 10 میلیارد دلار به کشور ضرر می‌زند.

احمدی ابراز کرد: در کشور در حوزه‌های مختلف مثل کشاورزی فقط به برگزاری همایش، جلسه و پوشش رسانه‌ای بسنده شده و کار عملی انجام نمی‌شود ولی باید سازمان یا کمیته‌ای این موضوع را پیگیری کند؛ چراکه با این حجم از ضایعات شاید بتوان غذای 15 میلیون نفر را تأمین کرد.

انتهای پیام/