پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/ سمیه محرمی: سال‌هاست به عنوان خبرنگار، شاهد یک غفلت مزمن در سپهر رسانه‌ای و فرهنگی خود بوده‌ایم؛ غفلتی که نه مختص زنجان، که زخمی بر تن حافظه جمعی کل کشور است. ما عادت کرده‌ایم قدر زر، زرگر بداند را تنها زمانی معنا کنیم که زرگر دیگر در میان ما نیست.

نمونه‌های تلخ این قدرنشناسی معاصر، کم نیستند. کافی است نگاهی به انبوه مکتوبات و یادداشت‌های منتشرشده درباره شاعر بلندآوازه زنجان، حسین منزوی بیندازیم؛ بخش عمده‌ای از این حجم عظیم نوشته‌ها، متعلق به ایام پس از کوچ ابدی اوست و به روایت خاطرات دیگران از او می‌پردازد. گویی منتظر می‌مانیم تا صدای صاحب اصلی ماجرا خاموش شود، تا نوبت به روایت دوستان و خانواده برسد. این در حالی است که هر یک از چهره‌های فرهنگی، علمی و اجتماعی ما، کتابی نانوشته از فراز و فرودها هستند که اگر در زمان حیاتشان ورق بخورند، می‌توانند راهگشای نسل‌های آینده باشند.

این نقد اساسی بارها از سوی نخبگان، دانشمندان و هنرمندان مطرح شده است؛ اینکه معرفی داشته‌های انسانی جامعه باید پیش از آنکه غبار تاریخ بر چهره‌شان بنشیند، رخ دهد. اما خوشبختانه، در سال‌های اخیر، ورق در استان زنجان در حال برگشتن رویکرد تازه دیده می‌شود؛ حرکت به سمت روایت‌شود؛ حرکت به سمت روایت زیسته و نه فقط روایت مرگ.

نمونه برجسته این تغییر مسیر، در مواجهه با چهره علمی تراز اول کشور، پروفسور یوسف ثبوتی رخ داده است. انتشار کتاب سخنی با ثبوتی و از آن مهم‌تر، اکران مستند زندگی وی به همت حسین نجاری و فاطیما سیاحتی هم‌زمان با زادروز این استاد فرزانه، نشان می‌دهد که زنجان در حال گذار از فرهنگ ترحیم‌محور به فرهنگ تکریم‌محور است.

این رویکرد، یعنی نمایش فراز و فرودهای زندگی یک شخصیت در زمان حضور او، نه یک اقدام ساده، بلکه گامی سترگ در مسیر هویت‌سازی استانی است. وقتی ما زندگی یک دانشمند را از دریچه مستند و کتاب در زمان حیاتش به نمایش می‌گذاریم، در واقع داریم به نسل جوان می‌گوییم که سرمایه‌ها در کنار ما هستند و تاریخ، چیزی نیست که در گذشته مدفون شده باشد؛ بلکه تاریخ، همین حضور زنده و پویای نخبگان ماست.

این مسیر نو، نیازمند استمرار است. امید که این قدم تازه، نه یک استثنا، که به یک قاعده در مدیریت فرهنگی استان تبدیل شود؛ تا زنجان، شهر ستاره‌های زنده بماند.

در تاریخ علم ایران، نام پرفسور یوسف ثبوتی فراتر از یک فیزیک‌دان برجسته، نمادی از تحول‌خواهی و بنا کردنِ ساختارهایی است که نسل‌های متعددی از نخبگان کشور در آن پرورش یافته‌اند. او که متولد اول شهریور ۱۳۱۱ در زنجان است، نه تنها اختر فیزیک‌دانی تراز اول در عرصه بین‌المللی است، بلکه معماری است که «دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان» را به عنوان یکی از قطب‌های علمی کشور پایه‌گذاری کرد.

تجربه نشان داده است که دانشمندان تراز اول، اغلب در فضای سکوت و تمرکز خود غرق‌اند. آن‌ها شاید خود هرگز مطالبه‌گر تکریم نباشند، اما این مسئولیت ماست که در قامت جامعه‌ مدنی و رسانه‌ای، سهم آنان از مهربانی ملی را ادا کنیم. دیدن چهره‌یِ یک استادِ برجسته در خیابان یا دانشگاه، و خواندن روایت‌های اخلاقی و علمی از او، به مردم یادآوری می‌کند که این سرزمین، هنوز به پشتوانه‌یِ اندیشه‌های بزرگ زنده‌ای که در میان آن‌هاست، پابرجاست.

از خیابان‌های زنجان تا دانشگاه شیکاگو

ثبوتی پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی در زنجان، در سال ۱۳۲۹ راهی تهران شد. او که هم‌زمان در دو رشته کشاورزی و فیزیک پذیرفته شده بود، مسیر خود را با انتخاب فیزیک مشخص کرد؛ انتخابی که در بحبوحه توفان‌های سیاسی سال‌های ۱۳۲۹ تا ۱۳۳۳ انجام شد. وی پس از مدتی فعالیت در حوزه نقشه‌برداری و با استفاده از فرصتی که استادش «حسین کشی افشار» فراهم کرد، راهی کانادا شد. مقصد بعدی او دانشگاه شیکاگو بود؛ جایی که در محضر اساتید بزرگ جهان همچون «سوبرامانیان چاندراسخار» و «اوون چمبرلین» به تکمیل دانش خود در اختر فیزیک پرداخت و در سال ۱۳۴۲ مدرک دکتری خود را دریافت کرد.

پرفسور ثبوتی پس از بازگشت به ایران و فعالیت در دانشگاه شیراز، دست به اصلاحاتی ساختاری زد که هنوز هم در نظام آموزش عالی کشور جاری است. پایه‌گذاری نظام «ترمی-واحدی» و طرح «ارتقای اعضای هیئت علمی بر مبنای پژوهش» از یادگارهای او در دانشگاه شیراز است.

اما اوج فعالیت‌های اجرایی و علمی او در سال ۱۳۷۰ رقم خورد؛ زمانی که با پیگیری‌های مداوم، دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان را تأسیس کرد. این دانشگاه به دست او به فضایی بدل شد که علم و پژوهش در آن اولویت مطلق داشتند. تأسیس «انجمن نجوم ایران» در سال ۱۳۷۵ نیز از دیگر خدمات ماندگار وی به جامعه علمی کشور است.

انتشار بیش از ۵۰ مقاله در مجلات تراز اول جهان، دریافت نشان «کتاب سال جمهوری اسلامی»، «مدال پژوهشی وزارت علوم» و دریافت مدال ویژه «آکادمی علوم جهان سوم» در سال ۲۰۰۰، تنها بخشی از کارنامه درخشان علمی اوست. در شهریور ۱۳۸۱ نیز انجمن فیزیک ایران، هم‌زمان با هفتادمین سالگرد تولدش، کنفرانس سالانه فیزیک را به نام «کنفرانس ثبوتی» مزین کرد که با استقبال گسترده جامعه علمی کشور همراه بود.

فصلی از تاریخ مدیریتی زنجان

در مرداد ماه ۱۳۸۹، یک تصمیم مدیریتی حاشیه‌ساز شد. با حکم وزیر وقت علوم، دکتر یوسف ثبوتی از ریاست دانشگاه علوم پایه زنجان برکنار شد. این رخداد، واکنش‌های گسترده‌ای را در زنجان برانگیخت. از اعتراضات دانشجویی و تحصن‌های دانشگاهی تا طومار بازاریان و نامه‌نگاری مجمع نمایندگان استان زنجان، همگی گویای این بود که جایگاه دکتر ثبوتی در زنجان، فراتر از یک مسئول اداری، جایگاهی است که با هویت علمی و غرور این شهر گره خورده است.

امروز، نام یوسف ثبوتی در زنجان بیش از آنکه یادآور یک چهره آکادمیک باشد، یادآور مردی است که با درایت و تلاش، زنجان را در نقشه علمی جهان جای داد؛ میراثی که همچنان زنده و پویاست.

برای روزنامه «صدای زنجان»، بهترین راه این است که این بخش از سخنان دکتر سعدالله نصیری قیداری را به عنوان «بخشِ جانبی» یا «روایت شاگرد از استاد» در همان گزارش قبلی ادغام یا به عنوان یک گزارش مستقل با عنوان «اخلاق در مدار علم» تنظیم کنید.

روایت دکتر سعدالله نصیری قیداری از نیم‌قرن شاگردیِ پروفسور ثبوتی

دکتر نصیری قیداری که خود یکی از چهره‌های علمی زنجان است در توصیف جایگاه علمی استاد می‌گوید: درباره دستاوردهای ثبوتی، از تأسیس رصدخانه‌ها و انجمن‌های علمی گرفته تا راه‌اندازی دوره‌های تحصیلات تکمیلی، بسیار گفته شده است. اما آنچه ثبوتی را متمایز می‌کند، اخلاق معلمی اوست.

وی افزود که در ارزیابیِ انجمن اخلاق در علم و فناوری برای معرفی استادان اخلاق‌مدار، پروفسور ثبوتی با بالاترین امتیاز در حوزه علوم پایه انتخاب شد. نصیری قیداری این را نه یک افتخار کوچک، بلکه نشانی از منشِ انسانی استادی دانست که حتی دکتر حداد عادل نیز خود را در کنار او یک شاگرد ساده می‌داند.

تلاش در ۹۴ سالگی؛ الگویی برای نسل جوان

نصیری قیداری با نقل خاطره‌ای از ایام نوروز، از روحیه خستگی‌ناپذیر استاد پرده برداشت: در حالی که همه در تعطیلات نوروز بودند، استاد ثبوتی را دیدم که در دفتر کارشان مشغول کار بر روی آخرین مقاله پژوهشی خود بود و همسرش کنار او کتاب می‌خواند. دیدن این تصویر در ۹۴ سالگی، برای هر دانشجویی که دچار بی‌انگیزگی است، درسی بزرگ و الگویی زنده است.

وی بیان کرد: استاد از زنجان برخاست، قله‌های علمی دنیا را در آمریکا و اروپا فتح کرد، اما دوباره به خاک کشور بازگشت. او با تأسیس دانشگاه علوم پایه در زنجان، این شهر را به قطبی علمی تبدیل کرد؛ اقدامی که نه فقط برای دانش‌جویان، بلکه برای مردم زنجان نیز ارزشمند است؛ چرا که او حقیقتاً در قلب مردم شهرش جای دارد.

نصیری قیداری تاکید دارد: استاد همواره تأکید دارد که نباید خودمان را دست‌کم بگیریم و مرغ همسایه را غاز بپنداریم. او معتقد است فضای علمی باید مبتنی بر هم‌فکری باشد، نه سنگ‌اندازی. استاد همیشه می‌گوید: به پر و پای هم پیچیدن را ویرانگر می‌دانم؛ کشور ما آن‌قدر وسیع و نیازهایش آن‌قدر متنوع است که برای هر اندیشه و ابداعی جا وجود دارد.

اکران مستند «لوسیفر»؛ روایت زندگی و شخصیت علمی و حرفه‌ای پروفسور یوسف ثبوتی

 مستند «لوسیفر» با موضوع زندگی و شخصیت علمی و حرفه‌ای پروفسور یوسف ثبوتی، با حضور نرگس مرادخانی، معاون هماهنگی امور اقتصادی استاندار زنجان در سینما روشا اکران شد.

این مستند به کارگردانی حسین نجاری و فاطیما سیاحتی، پرتره‌ای از پروفسور یوسف ثبوتی، دانشمند و چهره برجسته علمی کشور است که در آن ضمن روایت زندگی علمی و آکادمیک وی، بخش‌هایی از زندگی شخصی و خانوادگی او نیز به تصویر کشیده شده است.

حسین نجاری، کارگردان «لوسیفر»، در این مراسم با اشاره به روند تولید مستند اظهار کرد: ساخت این اثر حدود دو سال و نیم به طول انجامیده و تصویربرداری آن در مقاطع و موقعیت‌های مختلف انجام شده است.

وی افزود: پس از جمع‌آوری و تدوین تصاویر، مستند در مدت یک ساعت و ۵۰ دقیقه، روایتی جامع از ابعاد مختلف زندگی پروفسور ثبوتی ارائه می‌کند.

نجاری درباره عنوان «لوسیفر» نیز گفت: این عنوان با الهام از اسطوره لوسیفر (Lucifer)، در لاتینی، به معنای حامل نور و دانش انتخاب شده و ناظر بر جایگاه علم و دانش در زندگی و شخصیت پروفسور ثبوتی است.

مستند «لوسیفر» با حمایت اتاق بازرگانی زنجان تولید شده است.