پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/ سمیه محرمی: شهرستان طارم، به عنوان قطب بی‌رقیب تولید زیتون در کشور، به برکت این محصول استراتژیک به یکی از کانون‌های اصلی اشتغال‌زایی و رونق اقتصادی تبدیل شده است. فعالیت واحدهای فراوری زیتون در این منطقه، نه تنها ارزش افزوده‌ای چشمگیر ایجاد کرده، بلکه به شریان حیاتی اقتصاد منطقه بدل شده و معیشت بسیاری از خانواده‌ها به تداوم فعالیت این صنایع گره خورده است طبق اعلام محمود عباسی فرماندار شهرستان طارم پیش‌بینی می‌شود از سطح 20 هزار هکتار باغات زیر کشت در این شهرستان، نزدیک به 100 هزار تن محصول برداشت شود و بین 8 تا 15 هزار نیروی کار فصلی از نقاط مختلف کشور وارد این شهرستان شوند، ظرفیتی که می‌تواند علاوه بر تأمین نیاز داخلی، نقشی کلیدی در تنظیم بازار و توسعه صادرات ایفا کند. اما حفظ این دستاورد بزرگ، در گرو مفهوم توسعه پایدار است؛ به این معنا که شکوفایی صنعت زیتون تنها زمانی ارزشمند است که با نگاهی مسئولانه به حفظ منابع حیاتی همراه باشد. متأسفانه همزمان با آغاز فصل برداشت، تکرار یک سناریوی نگران‌کننده، کام طبیعت طارم را تلخ می‌کند؛ تخلیه پساب‌های حاصل از فرآوری به منابع آب و خاک که می‌تواند تهدیدی جدی برای سلامت عمومی باشد.

فصل برداشت زیتون در شهرستان طارم، هر ساله فراتر از هیاهوی اقتصادی و رونق بازار، یادآور یک چالش کهنه و نگران‌کننده است؛ ورود پساب حاصل از فرآوری این محصول به منابع آب و خاک که به تدریج حیات زیست‌بوم منطقه را نشانه رفته است. این وضعیت تکرار‌شونده، در حالی هر سال با تصاویر نگران‌کننده از تخلیه فاضلاب به آبراه‌ها بازنشر می‌شود که به نظر می‌رسد زنجیره‌ای از کوتاهی‌ها و مقاومت‌های بخش خصوصی، تلاش‌ها برای ساماندهی این وضعیت را به بن‌بست کشانده است.

از یک سو، زیرساخت‌های لازم برای مدیریت این بحران عملاً در شهرک‌ها و نواحی صنعتی شهرستان فراهم شده است. طی سال‌های 1399 تا 1402، پروژه‌هایی برای احداث تصفیه‌خانه‌های مرکزی تعریف و به اتمام رسیده که ظرفیت فنی برای تصفیه فاضلاب بیش از 100 واحد فعال را داراست. با این حال، شواهد نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از این واحدها، علی‌رغم انعقاد قرارداد و وجود بسترهای فنی، از اتصال به شبکه جمع‌آوری فاضلاب امتناع می‌کنند. اولویت کارفرمایان در این بخش، نه رعایت الزامات زیست‌محیطی، بلکه گریز از هزینه‌های قانونی اتصال به شبکه است که این رویکرد سودمحور، عملاً زیرساخت‌های کلان‌شهری را در شهرک‌های صنعتی بی‌اثر کرده است.

از سوی دیگر، دستگاه‌های متولی محیط زیست و نهادهای قضایی درگیر یک دورِ باطل شده‌اند. اگرچه برگزاری جلسات متعدد، تعیین ضرب‌الاجل و اعطای فرجه‌های چندماهه برای تنفس اقتصادی واحدها انجام شده، اما به نظر می‌رسد این اقدامات بازدارندگی لازم را نداشته است. پایان یافتن مهلت‌های قانونی و فرجه‌های ارفاقی، نه تنها منجر به اتصال همگانی به سیستم فاضلاب نشده، بلکه به تداوم تخلیه غیرمجاز و غیراستاندارد منجر شده است.

مشکل زمانی حادتر می‌شود که پای اطاله دادرسی به میان می‌آید. ماهیت فصلی فراوری زیتون، سبب شده تا پیگیری‌های قضایی اغلب با تأخیر مواجه شوند؛ به‌طوری که پیش از صدور احکام بازدارنده، فصل کاری به پایان می‌رسد و آثارِ جرم مشهود از بین می‌رود. این خلاء زمانی، عملاً حاشیه امنی برای صنایع متخلف ایجاد کرده است. علاوه بر صنایع مستقر در شهرک‌ها، فعالیت کارگاه‌های خانگی و پراکنده نیز معضلی مضاعف است که به دلیل نداشتن شناسنامه و پراکندگی جغرافیایی، رصد و پایش آن‌ها را به شدت دشوار کرده است.

آنچه در وضعیت فعلی طارم بیش از پیش نمایان است، تضاد منافع کوتاه‌مدت واحدهای تولیدی با منافع پایدارِ عمومی است. ادامه تخلیه پساب با شاخص‌های آلودگی بالا (از قبیل کدورت، چربی و شوری) در منابع آبی، تنها یک تخلف ساده نیست، بلکه تهدیدی علیه سلامت عمومی و کشاورزی منطقه است. تا زمانی که هزینه تخلف برای صنایع متخلف کمتر از هزینه اتصال به تصفیه‌خانه باشد و تا زمانی که ابزارهای قانونی با قاطعیت آنی اجرا نشوند، این چرخه تخریب در هر فصل برداشت، تکرارِ مکرراتی خواهد بود که تاوانِ آن را طبیعتِ طارم می‌دهد.

پیرو انتشار تصاویری در فضای مجازی مبنی بر تخلیه پساب واحدهای فرآوری زیتون شهرک صنعتی طارم به دل طبیعت و نگرانی‌های زیست‌محیطی ایجاد شده در این منطقه، مصطفی الماسی مدیرعامل شرکت شهرک‌های صنعتی استان زنجان ضمن تأکید بر تکمیل زیرساخت‌های لازم، از صاحبان واحدها خواست تا نسبت به اتصالِ شبکه‌های داخلی به تصفیه‌خانه مرکزی اقدام کنند.

الماسی مدیرعامل شرکت شهرک‌های صنعتی استان زنجان در این زمینه در گفت‌وگو با صدای زنجان اظهار کرد: زیرساخت‌های تصفیه‌خانه این شهرک صنعتی طارم، پروژه‌ای بود که عملیات اجرایی آن از سال 1399 آغاز و خوشبختانه در سال 1402 به اتمام رسیده است و هم‌اکنون در حال بهره‌برداری است.

وی در خصوص وضعیت استقرار واحدهای صنعتی در این شهرک گفت: در حال حاضر حدود 120 قرارداد در شهرک صنعتی طارم منعقد شده و مشغول فعالیت هستند.

مدیرعامل شرکت شهرک‌های صنعتی استان زنجان با اشاره به روند اتصال واحدهای تولیدی به تصفیه‌خانه مرکزی خاطرنشان کرد: در حال حاضر بین 50 تا 60 درصد از واحدها، قراردادهای لازم برای اتصال به شبکه تصفیه‌خانه را منعقد کرده‌اند و در مراحل اجرایی اتصال قرار دارند. الماسی با تأکید بر اینکه شرکت شهرک‌های صنعتی وظیفه خود را در ایجادِ زیرساخت مادر به انجام رسانده است، تصریح کرد: ما زیرساخت‌های لازم را کاملاً آماده کرده‌ایم و بستر برای مدیریت صحیح پساب فراهم است. اکنون نوبت به صاحبان صنایع است که با جدیت بیشتری در تکمیل فرآیند اتصالِ واحدهای خود اقدام کنند تا دغدغه‌های زیست‌محیطی منطقه به‌طور کامل مرتفع شود.

وی تأکید کرد: با توجه به مهیا بودن امکانات، انتظار می‌رود واحدهای باقی‌مانده نیز در اسرع وقت نسبت به قانونی کردن اتصال فاضلاب خود به شبکه مرکزی اقدام کنند تا شاهد خروجی غیراصولی پساب نباشیم.

 مهلت چهارماهه واحدهای فرآوری زیتون طارم پایان یافته و پرونده قضایی برای متخلفان تشکیل شده است

سید رضا موسوی مشکینی مدیرکل حفاظت محیط زیست استان زنجان در گفت‌وگو با صدای زنجان با اشاره به پیگیری‌های متعدد این اداره‌کل برای مهار آلودگی‌های ناشی از فرآوری زیتون اظهار کرد: تاکنون جلسات متعددی هم در سطح شهرستان طارم و هم در مرکز استان با حضور مسئولان قضایی برگزار شده و مصوبات شفافی برای الزام واحدهای مستقر در شهرک و ناحیه صنعتی طارم (آب‌بر) جهت اتصال به شبکه جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب داشته‌ایم.

وی افزود: با وجود مقاومت‌های اولیه برخی واحدها، در نهایت مقرر شد اتصال به تصفیه‌خانه به صورت قانونی پیگیری شود و در صورت استنکاف، برخورد قضایی صورت گیرد. البته در مقطعی بنا به برخی ملاحظات اقتصادی فرجه‌ای چهارماهه به واحدها اعطا شد که اکنون این مهلت چهارماهه نیز به پایان رسیده است. بر همین اساس، طبق قانون همه واحدها باید به سیستم شبکه فاضلاب متصل می‌شدند؛ هرچند تعدادی متصل شده‌اند اما این میزان به هیچ عنوان کافی نیست.

وی با بیان اینکه محیط زیست از رویکردهای ترکیبی برای ملزم کردن واحدها استفاده می‌کند، تصریح کرد: برای تعدادی از واحدهایی که از اتصال به تصقیه خانه خودداری کرده و پساب خود را روانه  می‌کنند، پرونده قضایی تشکیل شده است. علاوه بر این، واحدهای متخلف در فهرست صنایع آلاینده ثبت شده و مشمول عوارض آلایندگی می‌شوند؛ هرچند جریمه‌های مالی و عوارض به تنهایی بازدارندگی کافی را برای برخی از این واحدها ایجاد نکرده است.

وی در مورد علت اصلی عدم تمایل برخی صاحبان صنایع به اتصال به تصفیه‌خانه گفت: ریشه اصلی این مقاومت به مسائل اقتصادی و فرار از هزینه‌ها بازمی‌گردد. مدیران این واحدها ادعا می‌کنند هزینه اتصال سنگین است، در حالی که طبق اعلام شرکت شهرک‌های صنعتی، این مبالغ کاملا بر اساس تعرفه‌های قانونی بوده و شرکت شهرک‌ها حتی در زمینه تقسیط هزینه‌ها نهایت مساعدت را به خرج داده است. انتظار رایگان بودن این خدمات با توجه به سرمایه‌گذاری سنگین دولت در احداث زیرساخت‌ها، غیرمنطقی و ناممکن است.

 چالش دادرسی‌های طولانی در برابر فعالیت‌های فصلی

موسوی بر لزوم همراهی همه دستگاه‌ها در شهرستان طارم تأکید کرد و افزود: حل این معضل نیازمند هم‌افزایی همه‌جانبه است و مسئولان شهرستانی نباید در برخورد با متخلفان مماشات کنند. دستگاه قضایی همواره پشتیبان ما بوده اما یکی از چالش‌های اساسی ما اطاله دادرسی است. به دلیل اینکه فرآوری زیتون یک فعالیت فصلی و محدود به چند ماه است، گاهی تا طی شدن مراحل رسیدگی و بازدید مراجع ذی‌ربط، فصل کاری تمام می‌شود و دیگر پسابی برای نمونه‌برداری و اثبات جرم مشهود نیست. مدیرکل حفاظت محیط زیست استان زنجان در پاسخ به سوالی پیرامون ابعاد تخریب زیست‌محیطی تخلیه این پساب‌ها توضیح داد: ورود پساب فرآوری زیتون مستقیما آب‌های سطحی منطقه و در صورت استمرار رودخانه قزل‌اوزن را تهدید می‌کند. این خروجی‌ها کاملا غیراستاندارد بوده و موجب افزایش شدید پارامترهایی چون کدورت، شوری و چربی در آب می‌شود که حیات اکولوژیکی منابع آبی را به شدت مختل می‌سازد. پایش این پارامترها مبنای اصلی کارشناسان محیط زیست در برخورد با صنایع متخلف است.

 وضعیت نامشخص واحدهای خانگی و لزوم نظارت بیشتر

وی همچنین در خصوص آلودگی‌های ناشی از کارگاه‌های خرد و خانگی فرآوری زیتون خاطرنشان کرد: علاوه بر واحدهای صنعتی مستقر در شهرک، تعدادی واحد خانگی نیز در منطقه مشغول به کار هستند که آمار دقیقی از تعداد آن‌ها وجود ندارد. اگرچه حجم پساب تولیدی این کارگاه‌ها در مقایسه با صنایع بزرگ کمتر است و اثرگذاری محدودتری دارد، اما به دلیل نداشتن شناسنامه و پراکندگی آنها در بافت‌های مسکونی، ورود مستقیم ضابطان محیط زیست تنها با گزارش‌های مردمی، شکایت اهالی یا اخذ دستور قضایی امکان‌پذیر است.

مدیرکل حفاظت محیط زیست زنجان تأکید کرد: اداره‌کل محیط زیست تا ساماندهی کامل این وضعیت و توقف روند آلودگی آب‌های سطحی طارم، پیگیری‌های قانونی خود را با جدیت ادامه خواهد داد.