پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/ سمیه محرمی: برگزاری نمایشگاه کتاب در تهران به‌عنوان مهم‌ترین رویداد نشر کشور، نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری جریان‌های فرهنگی و توسعه صنعت کتاب داشته است. نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران که از سال ۱۳۶۶ آغاز به کار کرد، به‌مرور به بزرگ‌ترین گردهمایی فرهنگی ایران تبدیل شد. این رویداد که در سال‌های نخست در محل دائمی نمایشگاه‌های بین‌المللی تهران برگزار می‌شد، از سال ۱۳۹۵ به مجموعه شهر آفتاب منتقل شد. نمایشگاه تهران معمولاً در اردیبهشت‌ماه برگزار می‌شود و با حضور هزاران ناشر داخلی و خارجی، علاوه بر فروش کتاب، میزبان نشست‌های تخصصی و برنامه‌های فرهنگی متعددی است. با این حال، اهمیت این رویداد زمانی کامل می‌شود که در کنار آن، نمایشگاه‌های استانی نیز به‌صورت منظم و گسترده برگزار شوند.

در این میان، وضعیت نمایشگاه کتاب در استان زنجان نیز حائز اهمیت است که در سال‌های اخیر با فراز و فرودهایی همراه بوده است. در گذشته، زنجان میزبان نمایشگاه‌های بزرگ کتاب استانی با حضور ناشران متعدد از سراسر کشور بود و این رویدادها نقش مهمی در دسترسی مستقیم مردم استان به تازه‌های نشر ایفا می‌کردند. اوج این روند را می‌توان در برگزاری هشتمین نمایشگاه بزرگ کتاب زنجان مشاهده کرد که از ۲ تا ۸ شهریور ۱۳۹۵ در مصلای بزرگ زنجان برگزار شد. در آن دوره، حدود ۲۳۶ ناشر کشوری حضور داشتند و استقبال قابل‌توجهی نیز از سوی شهروندان صورت گرفت.

هر چند در سال 1398 نیز یک نمایشگاه برگزار شد ولی با این حال، پس از سال ۱۳۹۵ نمایشگاه‌های بزرگ استانی در زنجان با همان گستردگی و نظم سابق تکرار نشدند. در سال‌های اخیر، به‌ویژه پس از شیوع کرونا، روند برگزاری نمایشگاه‌های کتاب در بسیاری از استان‌ها دچار وقفه یا تغییر شد و زنجان نیز از این وضعیت مستثنا نبود. محدودیت‌های بهداشتی در دوره کرونا، کاهش منابع مالی و دشواری‌های اجرایی از جمله عواملی بودند که باعث شدند نمایشگاه‌های بزرگ کتاب استانی یا برگزار نشوند یا در مقیاسی کوچک‌تر اجرا شوند.

در سال ۱۴۰۲ نیز اعلام شد که نمایشگاه کتاب استانی زنجان به‌دلیل کمبود بودجه، که رقمی در حدود دو میلیارد تومان برآورد شده بود، برگزار نشده و برگزاری آن به سال بعد موکول شده است. این موضوع نشان می‌دهد که مهم‌ترین چالش پیش‌روی برگزاری چنین رویدادهایی در استان، تأمین اعتبار و پشتیبانی مالی مناسب است. برگزاری یک نمایشگاه بزرگ کتاب، علاوه بر فضای فیزیکی مناسب، نیازمند حمایت یارانه‌ای برای تخفیف کتاب‌ها، تبلیغات گسترده و هماهنگی با ناشران کشوری است؛ مسائلی که بدون تخصیص بودجه کافی تحقق نمی‌یابند.

البته توقف نمایشگاه‌های بزرگ به معنای رکود کامل فعالیت‌های فرهنگی در زنجان نبوده است. در سال‌های اخیر، برنامه‌هایی در قالب نمایشگاه‌های موضوعی، هفته کتاب، یا رویدادهای فرهنگی کوچک‌تر در کتابخانه‌ها و فرهنگسراها برگزار شده‌اند. برای نمونه، برگزاری نمایشگاه کتاب با محوریت علوم قرآنی در فرهنگسرای امام خمینی زنجان در سال‌های اخیر نمونه‌ای از این برنامه‌های جایگزین است. با این حال، این رویدادها از نظر گستره ناشران و تنوع عناوین، قابل مقایسه با نمایشگاه‌های بزرگ استانی نیستند.

در مجموع، تجربه زنجان نشان می‌دهد که اگرچه تمایل و ظرفیت فرهنگی برای برگزاری نمایشگاه کتاب در استان وجود دارد، اما استمرار و کیفیت این رویدادها به تأمین منابع مالی، برنامه‌ریزی منسجم و حمایت نهادهای فرهنگی وابسته است. احیای نمایشگاه بزرگ کتاب زنجان می‌تواند نقش مهمی در تقویت سرانه مطالعه، حمایت از کتاب‌فروشی‌های محلی و ایجاد فضای فرهنگی پویا در استان ایفا کند؛ موضوعی که بسیاری از فعالان فرهنگی همچنان بر ضرورت آن تأکید دارند.

 نمایشگاه کتاب فقط محل خرید با تخفیف نبود؛ یک رویداد فرهنگی زنده بود

یکی از کتاب‌خوان‌های فعال و علاقه‌مندان جدی حوزه فرهنگ در استان زنجان، در گفت‌وگو با صدای زنجان با اشاره به اینکه سال‌ها از بازدیدکنندگان ثابت نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران و همچنین نمایشگاه‌های استانی بوده است، اظهار کرد: نبود این رویداد فرهنگی در زنجان خلأ محسوسی در فضای فرهنگی استان ایجاد کرده است.

این شهروند کتاب‌خوان اضافه می‌کند: برای ما که پیگیر تازه‌های نشر هستیم، نمایشگاه کتاب فقط محل خرید با تخفیف نبود؛ یک رویداد فرهنگی زنده بود. فضایی بود که می‌توانستیم مستقیم با ناشران صحبت کنیم، کتاب‌ها را ورق بزنیم، مقایسه کنیم و انتخاب آگاهانه‌تری داشته باشیم. حالا چند سال است که از آن شور و حال خبری نیست.

وی با اشاره به سال‌هایی که نمایشگاه بزرگ کتاب در زنجان برگزار می‌شد، به‌ویژه دوره‌ای که در مصلای بزرگ زنجان میزبان ناشران متعدد کشوری بود، اضافه کرد: آن زمان خانواده‌ها با اشتیاق می‌آمدند. دانش‌آموزان، دانشجویان، معلمان و حتی سالمندان در کنار هم کتاب می‌خریدند. این اتفاق فقط یک خرید ساده نبود؛ یک تمرین جمعی برای توجه به فرهنگ مطالعه بود.

علی با بیان اینکه نبود نمایشگاه استانی باعث شده دسترسی مستقیم مردم به طیف گسترده‌ای از کتاب‌ها کاهش پیدا کند، گفت: در کتاب‌فروشی‌های محلی، هرچقدر هم تلاش کنند، طبیعی است که نمی‌توانند تنوع چند هزار عنوان کتاب از ناشران مختلف را یکجا فراهم کنند. نمایشگاه این امکان را می‌داد که مخاطب با جریان کلی نشر کشور آشنا شود.

این علاقه‌مند حوزه کتاب، مسئله بودجه را قابل درک اما ناکافی برای توجیه توقف نمایشگاه دانسته و تاکید دارد: قبول دارم که برگزاری یک رویداد بزرگ هزینه دارد، اما اگر فرهنگ را هزینه ببینیم و نه سرمایه‌گذاری، در درازمدت آسیب می‌بینیم. نمایشگاه کتاب می‌تواند انگیزه مطالعه را در نسل نوجوان تقویت کند؛ چیزی که امروز بیش از هر زمان دیگری به آن نیاز داریم.

وی همچنین به تغییر سبک زندگی و گسترش فضای مجازی اشاره کرد و افزود: در چنین شرایطی، برگزاری رویدادهای حضوری فرهنگی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، وقتی بچه‌ها بیشتر وقتشان را در شبکه‌های اجتماعی می‌گذرانند، نمایشگاه کتاب می‌تواند یک تجربه متفاوت و ملموس برایشان باشد. دیدن انبوه کتاب‌ها و حضور در یک فضای فرهنگی واقعی، تأثیری دارد که هیچ فروشگاه اینترنتی جای آن را نمی‌گیرد.

این شهروند زنجانی پیشنهاد کرد: حتی اگر امکان برگزاری نمایشگاه در مقیاس گذشته وجود ندارد، مسئولان می‌توانند آن را در ابعاد کوچک‌تر اما منظم برگزار کنند، مهم استمرار است. مردم باید بدانند هر سال در زمان مشخصی نمایشگاه برگزار می‌شود. همین ثبات، اعتماد و انتظار فرهنگی ایجاد می‌کند.

وی خاطر نشان کرد: زنجان ظرفیت فرهنگی بالایی دارد. ما کتاب‌خوان کم نداریم؛ فقط نیاز به بستر داریم. اگر نمایشگاه کتاب دوباره با برنامه‌ریزی درست برگزار شود، مطمئن باشید استقبال مردم نشان می‌دهد که این مطالبه جدی و واقعی است.

 برگزاری نمایشگاه کتاب باید تبدیل به یک سنت شود

علی‌محمد بیانی، ناشر زنجانی، در گفت‌وگو با صدای زنجان با اشاره به ضرورت برگزاری منظم نمایشگاه کتاب اظهار کرد: شایسته نیست که برگزاری نمایشگاه کتاب به صورت نامنظم و با فاصله‌های طولانی انجام شود. این رویداد باید هر سال برگزار شود تا به حد استاندارد و شأن فرهنگی استان برسد.

وی با بیان اینکه تداوم در برگزاری نمایشگاه کتاب موجب قرار گرفتن امور در روال طبیعی خود می‌شود، افزود: اگر این برنامه فرهنگی به شکل منظم برگزار شود، مردم نیز به آن عادت کرده و آن را در تقویم فرهنگی خود جای می‌دهند.

بیانی تأکید کرد: برگزاری این‌گونه نمایشگاه‌ها فرصت مناسبی برای دسترسی به کتاب‌هایی فراهم می‌کند که معمولاً به‌سختی در دسترس مخاطبان قرار می‌گیرد. این موضوع هم حق شهروندان است و هم حقی برای ناشران محسوب می‌شود.

وی نمایشگاه کتاب را از وظایف سازمانی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان دانست و تصریح کرد: این مجموعه باید سالانه نسبت به برگزاری نمایشگاه اقدام کند. هرچند گاهی نبود اعتبار به‌عنوان دلیل عدم برگزاری مطرح می‌شود، اما به نظر می‌رسد با استقبال مردم، بخش قابل توجهی از هزینه‌ها تأمین خواهد شد.

این ناشر زنجانی با اشاره به آثار فرهنگی و اقتصادی این رویداد خاطرنشان کرد: برگزاری نمایشگاه کتاب علاوه بر اینکه یک اقدام مهم فرهنگی است، از نظر اقتصادی نیز به فعال شدن چرخه نشر و پویایی بازار کتاب کمک می‌کند.

وی افزود: اطلاع دقیقی ندارم، اما در استان‌هایی مانند آذربایجان و اصفهان شاهد برگزاری منظم نمایشگاه کتاب بوده‌ام. در برخی شهرها این رویداد به یک سنت فرهنگی تبدیل شده و مردم خود را برای آن آماده می‌کنند تا با ناشران دیدار کرده و کتاب‌های مورد نیازشان را تهیه کنند.

بیانی ادامه داد: خوب است در استان ما نیز متناسب با ظرفیت‌ها، این موضوع به‌صورت جدی پیگیری شود؛ چراکه مطالبه‌ای دور از انتظار نیست.

وی در پایان با اشاره به برگزاری برخی نمایشگاه‌های کوچک و جنبی در طول سال در زنجان گفت: این برنامه‌ها هرچند ارزشمندند، اما نمی‌توانند جایگزین نمایشگاه اصلی کتاب باشند؛ چراکه معمولاً محدود به عرضه کتاب‌های خاص یا آثار برخی ناشران مشخص هستند و در بسیاری موارد پاسخگوی نیاز و سلیقه علاقه‌مندان جدی کتاب نیستند.

جعفر محمدی مدیر کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان نیز در این زمینه در گفت‌و‌گو با صدای زنجان با اشاره به اینکه طبق برآورد صورت گرفته برگزاری نمایشگاه کتاب در استان 6 میلیارد تومان اعتبار نیاز دارد، اظهار کرد: البته این رقم حداقل اعتبار مورد نیاز برای برگزاری نمایشگاه است.

مدیر کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان با بیان اینکه کل اعتبار فرهنگی استان در طول سال نصف این رقم نیز نیست، تصریح کرد: در حقیقت برای برگزاری یک نمایشگاه کتاب در استان باید خداقل دو سال اعتبار فرهنگی خود را هزینه کنیم.

وی تصریح کرد: این بدان معنا است که باید همه کارهای خود را در طول دو سال تعطیل کنیم تا بتوان نمایشگاه کتاب برگزار کرد که عملا میسر نیست.

محمدی با بیان اینکه تنها راه برگزاری نمایشگاه کتاب این است که سایر نهادها نیز در این زمینه ورود کنند، اضافه کرد: اگر سایر نهادها نیز همراهی داشته باشند در سال آینده امکان برگزاری این نمایشگاه وجود دارد.

مدیر کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان با بیان اینکه طبق اطلاعات دریافتی تنها 5 استان در سال جاری موفق به برگزاری نمایشگاه کتاب شده است، عنوان کرد: عمده هزینه تامین شده در این استان‌ها نیز از طریق سایر دستگاه‌های فرهنگی از جمله شهرداری و خارج از اعتبارات اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان بوده است.

وی علت عدم برگزاری نمایشگاه کتاب در سال‌جاری را عدم تامین اعتبار اعلام کرد و افزود: اما تلاش می‌شود با همکاری و همراهی سایر دستگاه‌ها و تامین اعتبار این نمایشگاه سال آینده در زنجان برگزار شود.