پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/ سمیه محرمی: هر چند رخدادهای پایانی سال 1404 دل و دماغی برای مردم جهت برگزاری جشن‌های نوروزی نگذاشته است اما فرارسیدن بهار و شروع به شکوفایی و رویش موضوعی نیست که هیچ اتفاق تلخی بتواند جلوی آن را بگیرد.

هر چند در این میانه مرگ بسیاری از هم‌وطنان چه در اعتراضات دی‌ماه و چه در جنگ تحمیلی رمضان خانواده‌های بسیاری را داغدار و عزادار کرده است و می‌توان گفت همه مردم ایران امسال برای دانش‌آموزان مدرسه میناب سیاه‌پوش هستند و به همین دلیل رنگ و بوی عید کمی کمتر شده است و بیشتر سعی شده به صرف نگهداشتن آداب و رسوم اصلی چون صله رحم خلاصه شود اما باید به یاد داشت دیر یا زود این جنگ نیز به پایان خواهد رسید و امید است بار دیگر مردم این سرزمین رنگ شادی را در زندگی خود تجربه کنند و سال پیش رو با برداشته شدن سایه جنگ و انجام اصلاحات به استقبال سال نویی دیگر برود و بار دیگر مردم اسفند پرشور و پر از خاطرات خوش داشته باشد.

نوروز ناگزیر از گذشته تاکنون ایام مختلف سال و مناسبتها فرصتی برای جشن و دورهم بودن مردم است. با توجه به اینکه نوروز فصل نو شدن و زنده شدن زمین است و با زندگی کشاورزی مردم در گذشته گره خورده از اهمیت ویژهای برای مردم ایران به ویژه منطقه شمالغرب دارد، در ایام منتهی به نوروز مردم با برگزاری آداب و رسوم و آیینهای مختلف سعی در آوردن برکت به زندگی خود و دفع شر در آستانه سالی نو میکردند، تکم‌خوانی، قاشقزنی، شال‌ساللاما، اجرای نمایش آق قویون و قره قویون، عیدی بردن و غیره از جمله این آیین‌هاست.

نوروز یا به اصطلاح زنجانیها «بایرام» بزرگترین جشن آیینی است که از هزاران سال قبل روز نخست سال نو یعنی یکم فروردین ماه با آئینهای ویژه هر منطقه در سرتاسر ایران زمین با شکوه خاصی برگزار میشود، در استان زنجان هم آداب نوروز مانند سایر استانها با خانه تکانی، خرید رخت و لباس نو، برگزاری مراسم آخرین چهارشنبه سال، کاشت سبزه عید، چیدن سفره هفت سین و به جا آوردن آیین دید و بازدید همراه است.

شال ساللاما از رسومات قدیمی شهر زنجان است و در این آئین زیبا و قدیمی معمولا جوانان در شب چهارشنبه سوری یک شال به کمر بسته و با نگهداشتن یک سر شال آن را از دریچه بام یا روشنایی یا همان «پاجا» گفته میشود به درون خانه میفرستادند؛ صاحبخانه هم عیدی که معمولا شامل جوراب و آجیل شیرین بود، به آن میبست.

از این رسم در شعرهای شهریار هم یاد شده است، وی در یکی از اشعار خود از رسم «شال‌ساللاما» به عنوان خاطرات خوش کودکی خود یاد میکند؛

همچنین قاشقزنی هم یکی از رسوم دیرینه مردم زنجان در چهارشنبه آخرسال است که با گذر زمان کمرنگ شده و اکنون کمتر در میان مردمان این دیار رواج دارد.

 در این مراسم  دختران و پسران جوان با پوشاندن صورتشان جلوی درب خانه دوستان و آشنایان رفته و یک قاشق و کاسه مسی را به هم میزدند؛ صاحبخانه نیز کاسهشان را پر از تنقلات مخصوص این ایام میکند و هدیهای کوچک اعم از مقداری پول یا یک جفت جوراب میکردند.

نوعروسان و «بایراملیق»

روزهای پایانی اسفندماه که از راه میرسد رسم عیدی برون برای نوعروسان رونق میگیرد که در آن خانواده داماد هدیهای را که اغلب قطعهای طلاست پیشکش نوعروس میکنند و خانواده نوعروس نیز با دود کردن اسفند از خانواده و اقوام داماد استقبال میکنند، این اقدام سال بعد توسط خانواده عروس مقابله به مثل میشود، عیدی نوعروس معمولا با شام شب عید که متشکل از مرغ، ماهی، برنج و شیرینی، شکلات و میوههای مختلفی است که به  صورت خنچه تزئین شده و به صورت پخته و یا خام پیشکش میشود.

در حقیقت در اسفندماه چهار، چهارشنبه را که هر کدام به یک نام بود را جشن میگرفتند، ریشه اصلی جشن چهارشنبه سوری ریشه در زرتشت است و روز مقدس زرتشتیان است، عنصر آتش به عنوان یک عنصر مقدس روشن میشد تا در کنار آن عبادت کنند ولی حالا شکل اسلامی گرفته و حالت تلفیقی پیدا کرده است.شال‌سالماق نیز در گذشته از طریق «پاجا» که روزنهای برای ورود نور به داخل خانه ها بود انجام میشد، بیان کرد: این اقدام برای هدیه دادن بزرگترها به کوچکترها انجام میشد و هدایا شامل جوراب یا دستکس بافته شده، آجیل و یا پول نقد بود.

قاشقزنی یکی از دیگر آداب و رسوم در زنجان است که فرد با صورت پوشیده نسبت به زدن درها و درخواست هدیه با زدن قاشق به کاسه مسی میکرد، این رسم هنوز هم در برخی از شهرهای زنجان در حال اجرا است.

با توجه به اینکه در گذشته مردم برای تامین آب مورد نیاز خود از چشمه‌ها، از کوزهها استفاده میکردند، قدیمیترها رسم بوده که مردم غم و غصه ها و خاطرات بدی را که در سال گذشته داشتند به درون ظرف سفال کهنه ای میگفتند و به اصطلاح غصهها را در آن ریخته و سپس آن را بر زمین زده و میشکستند، این اقدام بیشتر توسط دختران دم بخت و در کنار رودخانه انجام میشد.

همچنین در برخی از شهرها و روستاهای استان زنجان رسم است که در شب چهارشنبه پایان سال با جارویی که فرشهای خانه با آن شسته شده دختران دم بخت را به شوخی میزنند و به اصطلاح از خانه بیرون می کنند تا در سال جدید ازدواج کنند.

ضمن اینکه دختران دم بخت و افرادی که آرزویی در دل داشتند شب چهارشنبه نیت کرده و از خانه بیرون میرفتند و و در سر گذر یا چهارراه گوش به صحبت رهگذران سپرده و به نیک و بد گفتن و تلخ و شیرین صحبت کردن رهگذران تفأل میزدند. البته این رسم صرفا برای نوروز نبوده و در گذشته رسم بوده که زنان بیوه و یا فاقد همسر سر قبر کوزه میشکستند و شکسته‌های آن نیز تا مدتی سر مزار باقی میماند چرا که کلا کوزه شکستن به نوعی شکستن دیو و جن داخل کوزه بود و با شکستن آن به نوعی پلیدیها از بین برود.

تکم، حیات را به روستاها میاورد

در گذشته بز نر که نماد هدایت گله به عنوان پیشقراول است، آمدن بهار را نوید میداد و این نماد در بین آذری زبانها بشارت دهنده بهار است برای همین تکمچی با تکمی که با پارچه های رنگی و مخمل قرمز پوشیده شده آواز سر میدهد و آمدن بهار را نوید میدهد.تکم عروسکی به شکل بز است که از چوب ساخته شده و دستها و پاهایش متناسب با بدن حرکت کرده و به رقص میپردازد، این آئین آذریها در فهرست میراث ناملموس آثار ملی به ثبت رسیده است.

آئین تکم گردانی سالیان پیش با آداب و رسوم کهن مردم عجین بوده و مردم به انتظار تکمچی مینشستند و انتظار داشتند که تکمچی سمبل نشاط بهاری آنها را برای استقبال از بهار آماده سازد.

تکم به خودی خود شاید فاقد ارزش باشد، اما خواندن اشعار متناسب با عید و سازگار با زندگی روزمره مردم توسط افرادی که به آنها «تکم خوتان» و یا «تکم گردن» میگویند، به آن هویت خاصی داده واژه تکم Takam از دو بخش “تکه ” و “م” تشکیل شده که تکه در زبان ترکی به معنی بز نر قوی هیکل که همیشه در راس گله حرکت میکند و گله را به چراگاه و محلهای معین هدایت می کند و “م” ضمیر ملکی دوم شخص مفرد است و تکم در واقع به معنی “بز نر من” بوده و به کسی که تکم را میرقصاند «تکمچی» میگویند.

تکم یک عروسک چوبی سنتی است به قطر حدود 4 سانتیمتر، طول 25 و عرض 12 الی 15 که روی آن را با مخمل یا پارچه‌هائی به رنگ قرمز میپوشانند و روی این پارچه را با پولک، زنگوله، سکه و نیز پارچه‌های الوان و حتی آینه تزیین میکنند که هر یک از تزئینات تکم علت و فلسفه ای داشته است. از جمله زنگوله و سکه که برای ایجاد سر و صدای بیشتر مورد استفاده قرار گرفته تا مردم را از داخل خانه ها به کوچه ها و دم در خانه ها بکشاند و از سوی دیگر یک ضرباهنگ برای حرکت تکم به وجود بیاورد.همچنین نصب آئینه به دو طرف عروسک (طرفین شکم عروسک) به این دلیل بوده که تکم به همراه خبر فرا رسیدن سال نو، آئینه ای را به رسم روشنائی و صفا به عنوان مظهر خوش یمنی، روشنایی و خیر و برکت به همراه آورد.

با فرارسیدن سال نو بزرگ‎ترین عضو خاندان در منزل خود به عنوان اولین کسی که مورد دید و بازدید در اعیاد به ویژه عید نوروز قرار می‏گیرد و پس از آن دید و بازدیدها بر حسب بزرگی و حرمت و در نهایت فامیل نزدیک صورت می‎ گیرد.

در حقیقت آداب و رسوم استان زنجان زیرشاخهای از زیر مجموعه پروسه تمدنی منطقه شمالغرب کشور است، در حقیقیت این آداب و رسوم مشترک در منطقه آذربایجان است.

طبق تقویم نجومی و نگاه به فرهنگ گذشته ترکی در این منطقه بهار از اواسط بهمن ماه آغاز میشود، به همین دلیل اسفندماه در منطقه آذربایجان به بایرام آیی یا ماه بهار معروف بوده است.

آداب و رسوم در این منطقه در گذشته از اسفندماه آغاز میشد و مراسمات چون «پای آپارما و تکمخوانی» از این ماه آغاز میشد، در این ایام کوچکترها به بزرگترها هدیه میدادند و این موضوع در مورد فرزندان پسر و برادران بیشتر مرسوم بوده که شامل شیرینی، هدیه نقدی، لباس وغیره است.

از دیرباز مرسوم بوده که دختران دم بخت، سبزهها را گره زده و آرزو میکنند تا در سال جدید تشکیل خانواده دهند؛ البته گره زدن سبزه تنها مختص جوانان دم بخت نیست بلکه همه افراد میتوانند با گره زدن سبزه آرزوی برآورده شده خواستههایشان را داشته باشند چراکه به عقیده ایرانیان وقتی گره باز شود، مشکلات حل شده و آرزوی فرد برآورده خواهد شد. همچنین انداختن هفت سنگ در آب رودخانه به عنوان نمادی از انداختن هفت نوع درد و رنج به درون آب جاری رودخانه از دیگر رسوم در این منطقه است.

همسایگی تحویل سال 1405 با عید سعید فطر و پایان ماه مبارک رمضان

همسایگی تحویل سال 1405 با عید سعید فطر و پایان ماه مبارک رمضان حال و هوای دیگری به این ایام داده است، این ماه مبارک برای مردم زنجان از جایگاه ویژهای برخوردار است و آداب ورود و حضور خاص به خود را نیز داشته است برای نمونه در شبهای رمضان، نقاره چیها بر بام مساجد بشارت‌خوانی میکردند، پهن کردن سفرهای شامل کاسه پر گلاب و ظرفی پر از آب بود و در کنار آن یک جلد کلامالله مجید و جام آیینه و مقداری نیز میوه برای بشارت نوروز نیز از دیگر بخشهای این استقبال است تا اهالی نیز پس از اتمام مناجات‌خوانی هر کدام جرعهای از گلاب بنوشند تا بدین وسیله مطهر وارد ماه رمضان شوند.

اولین سحری نیز با صدای نقاره چیها بر بام مساجد و نیز با مناجات و سحرخوانی به اهالی اعلام میشد، سحرخوانها بر بام مساجد به سحرخوانی میپرداختند و برخی نیز در کوچه ها راه می‌افتادند و با آوای بلند خود اوقات شرعی و وقت سحر را اعلام میکردند و مردم را برای خوردن سحری بیدار میکردند.