پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/ سمیه محرمی: در قلب بازار تاریخی زنجان، دور از هیاهوی خریداران، مشاغلی در سکوت روزگار می‌گذرانند که ریشه در حافظه کهن این شهر دارند. حرفه‌هایی که روزگاری نبض اقتصادی و هویت فرهنگی بازار بودند، امروز به حاشیه رانده شده‌اند و خطر فراموشی، بیش از هر زمان دیگری بر سر آن‌ها سایه انداخته است. «پرداختگری فرش» یکی از همین مشاغل کمتر شناخته شده اما اثرگذار است؛ حرفه‌ای که بی‌تردید در شکل‌گیری چهره نهایی فرش و ارزش‌گذاری آن در بازار، نقشی تعیین‌کننده دارد. این هنر-صنعت، آخرین حلقه از زنجیره‌ای پرزحمت است که بدون آن، حتی ظریف‌ترین بافته‌ها نیز فرصت خودنمایی نمی‌یابند.

آرام مثل زندگی در دل سراهای تاریخی زنجان

در دل سراهای قدیمی زنجان، میان دیوارهای خشتی و بوی آشنای پشم و تار و پود، هنوز می‌توان رد این هنر را جست‌وجو کرد. در نیم‌سایه حجره‌های کهنه، استادکار با صبری مثال‌زدنی، قیچی مخصوص پرداخت را به دست می‌گیرد. هر بار که تیغه قیچی روی پرزهای بلند فرش حرکت می‌کند، گویی پرده‌ای از روی یک نقاشی نفیس برداشته می‌شود؛ طرح‌ها و گل‌ها از دل بافت تیره سر برمی‌آورند و رنگ‌ها با درخششی تازه جلوه‌گر می‌شوند. در این شیوه سنتی، «پرداخت» فقط یک فرآیند فنی برای کوتاه کردن خامه فرش نیست، بلکه نوعی روایتگری هنری است؛ مهارتی که با تجربه سالیان دراز و درک عمیق از هندسه نقوش قالی زنجان عجین شده است. پرداختگر باید بداند کجا پرزها را کوتاه‌تر کند و کجا دست نگه دارد تا اصالت فرش حفظ شود.با این حال، این شغل ظریف این روزها حال خوشی ندارد.

فناوری‌های جدید و ماشینی شدن مراحل روگیری فرش، اگرچه سرعت کار را بالا برده، اما روح پرداخت سنتی را از آن گرفته است. از سوی دیگر، مشکلات اقتصادی بازار فرش دستباف، نادیده گرفته شدن خدمات جانبی و عدم تمایل نسل جوان به یادگیری این حرفه پرزحمت، دست به دست هم داده‌اند تا صدای قیچی‌های سنتی در بازار زنجان روزبه‌روز ضعیف‌تر شود.

حقیقت آن است که آنچه امروز در گوشه و کنار سراهای قدیمی زنجان نفس می‌کشد، بخشی از میراث ناملموس و هویت تاریخی شهری است که شهرت خود را مدیون فرش است. اگر امروز به روایت زندگی این استادکاران نپردازیم، طولی نخواهد کشید که با رفتن آخرین بازماندگان این حرفه، بخشی از تاریخ زنده بازار زنجان برای همیشه خاموش خواهد شد.

فرش شناسنامه تاریخی زنجان

فرش زنجان که روزگاری نه چندان دور، شناسنامه هنری و اقتصادی این دیار و محلی برای ارتزاق هزاران خانواده زنجانی بود، این روزها حال و روز خوشی ندارد. در حالی که این صنعت باید به عنوان یکی از ظرفیت‌های بزرگ اشتغال‌آفرینی مورد حمایت قرار گیرد، پیشکسوتان این عرصه از رکود سنگین و خاموش شدن چراغ کارگاه‌ها خبر می‌دهند.

یدالله عیوضی، از پیشکسوتان صنعت فرش زنجان که اصالتاً اهل تکاب است و بیش از ۴ دهه از عمر خود را در کارگاه‌های پرداخت‌گری فرش زنجان سپری کرده است، در گفت‌وگو با صدای زنجان به تشریح وضعیت نامناسب این صنعت پرداخت و اظهار کرد: از سال ۱۳۶۱ به‌طور مستمر در این حرفه فعالیت داشته‌ام و با رزق حلالی که از این مسیر به دست آمده، فرزندانم را به ثمر رسانده و زندگی‌شان را تشکیل داده‌ام.

کاهش ظرفیت کارگاه‌ها

این استادکار باسابقه با اشاره به رکود حاکم بر بازار، گفت: در سال ۶۱ که فعالیت خود را آغاز کردم، تنها در یک کارگاه پرداخت‌گری، ۴ نفر به صورت تمام‌وقت مشغول کار بودند؛ اما امروز، همان کارگاه به‌سختی مخارج یک نفر را تأمین می‌کند. کار به جایی رسیده است که فرش‌ها برای پرداخت، نوبت می‌گیرند؛ نه به خاطر شلوغی حجم کار، بلکه به دلیل کم‌رونقی بازار و کاهش چشمگیر تولید.

خطر انقراض یک هنر-صنعت

عیوضی با بیان اینکه این شغل در حال از بین رفتن است، افزود: متأسفانه نسل قالی‌بافان قدیمی به دلیل کهولت سن و خستگی، در حال کناره‌گیری از این حرفه هستند و از آن سو نیز جوانان رغبت چندانی برای ورود به این حوزه نشان نمی‌دهند. صنعت فرش یک زنجیره کامل است؛ از رنگرز تا پرداخت‌چی و بافنده، همه به هم وابسته‌اند. وقتی چرخه تولید متوقف شود، درآمد تمام این زنجیره با چالش جدی مواجه می‌شود.

ضعف حمایت‌های دولتی؛ حلقه مفقوده اشتغال

وی در بخش دیگری از صحبت‌های خود، به ضرورت حمایت‌های دولتی اشاره کرد و گفت: در دوره‌های گذشته شاهد حمایت‌های بهتری بودیم؛ به‌طوری که بنده شخصاً توانستم از طریق همین حمایت‌ها، خود را بیمه کرده و نسبت به آینده شغلی‌ام اطمینان خاطر داشته باشم.

اما اکنون، نبود بسته‌های حمایتی کارآمد باعث شده تا مردم، فرش‌بافی را دیگر به عنوان یک شغل درآمدزا نشناسند و به سمت کارهای دیگر بروند.

ضرورت ورود مسئولان برای احیای فرش زنجان

این استادکار، فرش را نه فقط یک کالا، بلکه یک هنر اصیل و یک صنعت اشتغال‌زا برشمرد و تأکید کرد: اگر نهادهای متولی از جمله سازمان صمت و اتحادیه‌های مربوطه، تدبیری برای بیمه بافندگان، تأمین مواد اولیه و بازاریابی محصولات نیاندیشند، این میراث ارزشمند در زنجان به تاریخ خواهد پیوست.