پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/سمیه محرمی: تاریخ هنرهای نمایشی و رسانه‌ها همواره صحنه‌ای از کشاکش میان روایت واقعی انسان‌ها و تله کلیشه‌های رایج بوده است. در این میان، تصویر جامعه معلولان و افراد دارای شرایط خاص، بیش از هر گروه اجتماعی دیگری دستخوش بازنمایی‌های یک‌سویه، تقلیل‌گرایانه و ترحم‌محور قرار گرفته است. بررسی ادبیات نقد هنری و پژوهش‌های حوزه مطالعات اجتماعی نشان می‌دهد که تولیدات نمایشی، سینمایی و تلویزیونی در اغلب موارد به جای درک عمیق از مدل اجتماعی معلولیت، در چارچوب مدل خیریه و شفقت درجا زده‌اند؛ رویکردی که در آن فرد دارای معلولیت یا در قالب یک قربانی بی‌یاور، مایه‌ی بدبختی خانوادگی و عقوبت گناه بازنمایی می‌شود، یا در قطب افراطی دیگر به نمادی فرابشری و دست‌نیافتنی بدل می‌گردد تا احساسات مخاطب را برانگیزد.

اما پیامد خطرناک‌تر این تصویرسازی‌های غلط، تأثیر مستقیم آن بر زیست حرفه‌ای و انزوای هنرمندان دارای معلولیت است. جامعه‌ای که در قاب تصویر و صحنه تئاتر به او تنها به چشم شیء ترحم نگریسته شده، در عرصه عمل و در تئاتر بدنه نیز به‌سختی پذیرفته می‌شود. امروز دغدغه بنیادین هنرمندان توانیاب، رهایی از نگاه‌های حامی‌پرورانه و تشریفاتی است؛ حضوری که متأسفانه در سال‌های اخیر عمدتاً به جشنواره‌های فصلی و سازمانی محدود شده و پس از پایان تقویم‌های اداری، دوباره به فراموشی سپرده می‌شود. هنرمند معلول به دنبال امتیازهای نمایشی و نگاه‌های از سر دلسوزی نیست؛ بلکه خواستار بستری برابر برای نقش‌آفرینی، به‌رسمیت شناختن عاملیت و توانمندی تخصصی، و حضور مستمر در جریان اصلی تولیدات فرهنگی است؛ چرا که تنها در این صورت است که مقبولیت اجتماعی واقعی شکل می‌گیرد و قوانین بر زمین‌مانده به اجرا درمی‌آیند.

از سوی دیگر، هنر متعهد و پویا رسالت دارد از منظری بی‌واسطه، دقیق و به‌دور از شعارزدگی، زوایای پنهان و زیست پیچیده خانواده‌های درگیر با اختلالات و شرایط ویژه همچون اختلال طیف اوتیسم را بازتاب دهد؛ موضوعاتی که ناآگاهی عمومی پیرامون آن‌ها بستر قضاوت‌های ناصحیح در جامعه را فراهم کرده است.

نمایش «مادرد» روایتی از یک خانواده دارای معلولیت است

نمایش «مادرد» به نویسندگی و کارگردانی امیررضا مرادی، هنرمند زنجانی، از 4 تا 8 آبان‌ماه سال‌جاری در فرهنگسرای امام خمینی(ره) زنجان به روی صحنه می‌رود؛ اثری اجتماعی که چالش‌ها و دغدغه‌های مادری دارای فرزند مبتلا به اختلال طیف اوتیسم را به تصویر می‌کشد. به نظر می‌رسد این برنامه فرصتی برای بازخوانی پرونده فعالیت هنرمندان معلول و نگاه هنر به معلولان دارد.

امیررضا مرادی، کارگردان این اثر در گفت‌وگو با صدای زنجان با اشاره به خلاصه داستان این نمایش اظهار کرد: قصه پیرامون زندگی زنی می‌چرخد که خود بازیگر تئاتر و مادر یک کودک مبتلا به اختلال طیف اوتیسم است. گره اصلی درام درست 10 الی 15 دقیقه پیش از آغاز اجرای صحنه‌ای این بازیگر رخ می‌دهد؛ جایی که مشکلات و بحران‌های ناشی از نگهداری و شرایط فرزندش بروز پیدا کرده و او را در وضعیتی پیچیده و پرتنش میان تعهد کاری و مسئولیت مادری قرار می‌دهد.

وی درباره چرایی و انگیزه انتخاب این سوژه توضیح داد: اوتیسم یکی از موضوعاتی است که در جامعه ما کمتر به شکل دقیق و در قالب هنر به آن پرداخته شده است. آگاهی و شناخت عمومی از این اختلال هنوز محدود است و در بسیاری از موارد افراد آن را با سایر اختلال‌ها نظیر سندروم دان اشتباه می‌گیرند؛ در حالی که افراد دارای اختلال اوتیسم ظاهر جسمی کاملاً عادی دارند اما با چالش‌های ارتباطی و رفتاری خاص خود روبه‌رو هستند. همین ناآگاهی، پذیرش و تعامل با این خانواده‌ها را دشوار می‌کند و هدف ما از این اجرا، حساس‌سازی جامعه و افزایش شناخت مخاطبان نسبت به این طیف بوده است.

کارگردان نمایش مادرد با بیان اینکه نقش کودک را یک بازیگر خردسال ایفا می‌کند، گفت: با توجه به شرایط ویژه و حساس کودکان مبتلا به اوتیسم و دشواری‌های کار تئاتر، امکان حضور مستقیم کودکی با این شرایط روی صحنه فراهم نبود و تلاش شد با حضور بازیگر کودک، این نقش با هدایت دقیق اجرا شود.

مرادی در خصوص همراهی نهادهای متولی از جمله بهزیستی با توجه به ارتباط مستقیم محتوای اثر با جامعه هدف این مجموعه تصریح کرد: برای جلب حمایت و همکاری با اداره‌کل بهزیستی استان مکاتباتی انجام شد و قول‌هایی نیز در این زمینه داده‌اند، اما تا به امروز اقدام عملی و مشخصی رخ نداده است. با این حال امیدواریم در روزهای پیش رو، نهادهای حمایتی در کنار این جریان فرهنگی و آگاهی‌بخش قرار گیرند.

وی با اشاره به هدف‌گذاری برای حضور این نمایش در جشنواره تئاتر استانی افزود: در این اثر هنرمندانی چون میثم چالویی، سهیلا قلندری، الهام علی‌محمدی، مهدی محمدی، فرهاد سلیمی و آتیلا رحمانی (به‌عنوان بازیگر کودک) به ایفای نقش می‌پردازند.

گفتنی است نمایش «مادرد» از 4 تا 8 آبان‌ماه 1405، هر روز از ساعت 18:30 در تالار هنر فرهنگسرای امام خمینی (ره) زنجان پذیرای علاقه‌مندان به هنرهای نمایشی خواهد بود.

بازتولید نگاه ترحم‌آمیز به معلولان در هنر

استفاده ابزاری و فصلی از هنرمندان دارای معلولیت صرفاً برای کسب امتیاز در جشنواره‌ها، بازنمایی تصویر معلولیت به‌عنوان تاوان گناه یا نماد بدبختی در فیلم‌ها و سریال‌ها و حاکمیت نگاه ترحم‌آمیز به‌جای پذیرش توانمندی‌ها، مهم‌ترین چالش‌های جامعه معلولان در عرصه فرهنگ و اجتماع به شمار می‌رود. رویکردی که به‌جای افزایش مقبولیت اجتماعی این قشر و هموارسازی مسیر اجرای قوانین بر زمین‌مانده، بر حاشیه‌نشینی و انزوای آنان دامن زده است.

محسن نوروزی، هنرمند معلول زنجانی در گفت‌وگو با صدای زنجان، با ارزیابی جایگاه و نحوه حضور افراد دارای معلولیت در محافل هنری اظهار کرد: واقعیت این است که حضور هنرمندان معلول در عرصه نمایش، به‌طور عمده وابسته به بودجه‌ها و جشنواره‌های سالانه‌ای است که سازمان بهزیستی برگزار می‌کند. این جشنواره‌ها اگرچه انگیزه و فرصتی مقطعی فراهم می‌سازد، اما آسیب آن در سال‌های اخیر این بوده که برخی گروه‌ها و هنرمندان صرفاً به دلیل الزامات آیین‌نامه‌ای یا حضور در جشنواره تئاتر معلولان سراغ این بچه‌ها می‌آیند؛ اما در تئاتر بدنه استان و اجراهای عمومی، این حضور بسیار نادر، کم‌فروغ و حاشیه‌ای است.

وی با تأکید بر اینکه حضور مستمر در هنر ابزاری کارآمد برای ارتقای «مقبولیت اجتماعی» معلولان است، تصریح کرد: یک قاعده کلی در جامعه وجود دارد مبنی بر اینکه هر اندازه مقبولیت اجتماعی یک قشر بالاتر باشد، سهم بیشتری از منابع، امکانات و حقوق قانونی به آن تعلق می‌گیرد. اگر امروز شاهدیم قوانین مصوب حوزه معلولان در دستگاه‌ها به‌درستی اجرا نمی‌شود، تخصیص منابع به این جامعه با ضعف روبه‌رو است و همواره به‌عنوان قشر ضعیف به آن‌ها نگریسته می‌شود، ریشه در همین کمبود مقبولیت و حاکمیت نگاه ترحم‌آمیز دارد.

این هنرمند زنجانی ادامه داد: جامعه نباید یک نقص کوچک جسمی را ملاک قرار داده و فرد را از پذیرش مسئولیت و نقش‌آفرینی محروم کند. هنر می‌تواند این زاویه دید نادرست را تغییر دهد. هرچند جشنواره‌های تئاتر تا حدودی نگاه اهالی هنر را نسبت به توانمندی‌های معلولان مثبت کرده است، اما این گستره باید به سایر حوزه‌ها از جمله سینما و تلویزیون نیز کشیده شود تا در سطح ملی بر افکار عمومی و اراده مسئولان در اجرای قوانین اثر بگذارد.

نوروزی با انتقاد شدید از الگوهای رایج در فیلم‌نامه‌ها و آثار نمایشی نسبت به افراد دارای معلولیت گفت: متأسفانه در اغلب تولیدات نمایشی، زمانی سراغ فرد معلول می‌روند که قرار است او را نماد یک خانواده بدبخت، بی‌پناه یا مظهر عقوبت و مکافات عمل یک انسان گناهکار و خلافکار نشان دهند؛ فردی روی ویلچر که گویی تاوان گناهانش را پس می‌دهد. این تصویرسازی غلط، آسیب جبران‌ناپذیری به باور عمومی وارد می‌کند و دیدگاه جامعه را نسبت به این قشر منفی و ترحم‌محور می‌سازد؛ در حالی که هنر باید دقیقاً خلاف این مسیر حرکت کند.

وی با اشاره به وجود الگوهای موفق پرشمار در جامعه معلولان خاطرنشان کرد: هزاران فرد دارای معلولیت در کشور حضور دارند که در سنگرهای مختلف اجتماعی، علمی و کاری به مراتب باهوش‌تر، کارآمدتر و پرتلاش‌تر از افراد عادی مشغول فعالیت هستند. نمونه‌های فراوانی را حتی در همین ادارات استان می‌شناسیم که با وجود بازنشستگی، به دلیل تخصص و نبوغ بالایی که دارند، همچنان سایر همکاران و سیستم برای حل مسائل کاری به آن‌ها رجوع می‌کنند. رسالت هنر این است که چنین توانمندی‌ها و قابلیت‌های واقعی را برجسته کند، نه اینکه با چنگ انداختن به کلیشه‌های نخ‌نما و نگاه ترحم‌آمیز، مانع از حضور برابر و مستقل افراد دارای معلولیت در اجتماع شود.

موانع نامرئی برای معلولان

مهدی قنبری‌موحد مدیرعامل جامعه معلولین استان زنجان در گفت‌وگو با صدای زنجان با اشاره به چالش‌های پیش‌روی افراد دارای معلولیت در حوزه‌های شهری و اجتماعی گفت: محیط‌های شهری، تحصیلی و کاری از نظر فیزیکی و فرهنگی برای این قشر مناسب‌سازی نشده‌اند و موانع بسیاری برای حضور کامل و بهبود کیفیت زندگی آنان وجود دارد.

مدیرعامل جامعه معلولین استان زنجان با تأکید بر اینکه حدود 15 درصد از جمعیت جهان با نوعی از معلولیت زندگی می‌کنند، اظهار کرد: افراد دارای معلولیت به دلیل موانع خارجی و محدودیت‌های ساختاری، در حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی و آموزشی امکان مشارکت کمتری دارند و در مقایسه با افراد بدون معلولیت با مشکلات اقتصادی بیشتری روبه‌رو هستند.

وی با اشاره به آسیب‌های ناشی از برخوردهای افراطی و ترحم‌آمیز در جامعه تصریح کرد: اکثریت افراد جامعه بدون در نظر گرفتن شرایط و توانمندی‌های معلولان، به‌صورت خواسته یا ناخواسته و با هدف دلسوزی با این قشر رفتار می‌کنند که این امر ضربات روحی جبران‌ناپذیری به آنان وارد می‌سازد؛ در حالی که عزت نفس، عملکرد و رضایت شغلی افراد دارای معلولیت به چشمگیرترین شکلی تحت‌تأثیر برخورد همکاران و جامعه قرار دارد.

مدیرعامل جامعه معلولین استان زنجان با تأکید بر اینکه مناسب‌سازی تنها به حوزه فیزیکی و معابر محدود نمی‌شود، افزود: در بسیاری از موارد، این شهرها و ساختارها هستند که افراد را معلول می‌کنند، چرا که هر شهروند با وجود هرگونه محدودیت فیزیکی باید توان تردد و زندگی مستقل در شهر را داشته باشد و این ضوابط در قانون جامع حمایت از معلولان به صراحت ذکر شده است.

قنبری‌موحد با بیان اینکه مناسب‌سازی فرهنگی و آموزشی جایگاهی اساسی در احقاق حقوق این قشر دارد، خاطرنشان کرد: هنگامی که حقوق افراد دارای معلولیت به رسمیت شناخته شود، زیرساخت‌های فیزیکی نیز با همت مسئولان و دستگاه‌های متولی قابل انجام خواهد بود و انتظار می‌رود دستگاه‌های مختلف، معلولان را در طرح‌ها و طراحی‌های شهری به حساب آورند و قوانین موجود را به طور کامل اجرا کنند.