پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/ سمیه محرمی: استان زنجان با پیشینه‌ای درخشان در حوزه فرهنگ، ادب و تاریخ، زادگاه مفاخر و اندیشمندانی است که نام این دیار را در آسمان فرهنگ ایران‌زمین جاودانه ساخته‌اند. با وجود این ریشه‌های عمیق فرهنگی و برگزاری آیین‌های پربار مناسبتی همچون هفته کتاب، هنگامی که از شعارهای رسمی و گزارش‌های عملکردی عبور می‌کنیم و به بطن جامعه نظر می‌اندازیم، حقیقت دیگری خودنمایی می‌کند؛ واقعیتی که نشان می‌دهد فرهنگ کتابخوانی در زنجان، با وجود تمام تلاش‌های صورت‌گرفته، همچنان دست‌به‌گریبان چالش‌های ساختاری، اقتصادی و اجتماعی عمیقی است که مانع از شکوفایی کامل ظرفیت‌های این خطه شده است.

نخستین و شاید ملموس‌ترین مانع در این مسیر، بحران اقتصاد نشر و گرانی فزاینده کتاب است. در شرایطی که تورم و مشکلات معیشتی، سبد خرید خانوارها را روزبه‌روز کوچک‌تر کرده است، کتاب به کالایی لوکس تبدیل شده که به سختی در اولویت‌بندی خانواده‌های زنجانی جای می‌گیرد. از سوی دیگر، رکود حاکم بر بازار کتابفروشی‌ها و چالش‌های مالی ناشران استانی، رمقی برای فعالیت‌های نوین و تبلیغاتی باقی نگذاشته است. کتابفروشان سنتی زنجان با هزینه‌های سرسام‌آور دست‌وپنجه نرم می‌کنند و حمایت‌های مقطعی دولتی نیز نمی‌تواند مرهمی پایدار بر این زخم کهنه باشد.

در کنار موانع اقتصادی، بررسی زیرساخت‌های فیزیکی مطالعه نیز گویای وضعیت پرنوسانی است؛ موضوعی که تاریخچه پرفرازونطرس «کتابخانه مرکزی زنجان» به عنوان یکی از مهم‌ترین پروژه‌های فرهنگی استان، نماد عینی آن به شمار می‌رود. ساخت این کتابخانه مرکزی که سال‌ها به دلیل کمبود اعتبار، مشکلات بودجه‌ای و تطویل پروژه‌های عمرانی در میان وعده‌های متوالی مسئولان معطل مانده و روند تکمیل آن به درازا کشیده بود، خود گواهی بر مهجوریت زیرساخت‌های کلان مطالعه در استان است؛ تأخیری فرسایشی که اشتیاق نسل جوان برای دسترسی به فضایی استاندارد و مجهز را با موانع جدی روبه‌رو ساخت.

امروزه نیز در کنار کمبود زیرساخت‌های متوازن در مناطق حاشیه‌ای، سیطره شبکه‌های اجتماعی و محتواهای سطحی دیجیتال بدون پیوست‌های فرهنگی مناسب، تمرکز لازم برای مطالعه عمیق را سلب کرده است.

 این وضعیت نشان می‌دهد که اعتلای کتابخوانی در زنجان فراتر از همایش‌های تشریفاتی، نیازمند اتمام پروژه‌های برزمین‌مانده و ورود واقعی کتاب به سبد روزمره شهروندان است.

 بذر علاقه کودکان به کتاب را باید کاشت

یک شهروند زنجانی در این زمینه در گفت‌و‎گو با صدای زنجان با اشاره به تسخیر ذهن و وقت فرزندانش توسط فناوری اظهار کرد: بچه‌های ما امروز در محاصره شبکه‌های اجتماعی و بازی‌های موبایلی بزرگ می‌شوند. ذهن نسل جدید به شدت شتاب‌زده، سطحی‌نگر و عجول شده و دیگر حوصله خواندن سطور عمیق یک کتاب را ندارد.

این مادر با بیان اینکه ما خانواده‌ها هم بی‌تقصیر نیستیم؛ وقتی تورم و مشکلات معیشتی، کتاب را از سبد خرید ماهانه حذف کرده و تنها تفریح ارزان بچه‌ها اسکرین گوشی شده است، نباید انتظار معجزه داشته باشیم، تاکید کرد: کتاب باید دوباره به عنوان یک نیاز واقعی به سفره و سبد خانوار برگردد.

این شهروند زنجانی با انتقاد از رویکردهای کلیشه‌ای نهادهای فرهنگی تصریح کرد: برنامه‌ها باید با نگاهی نو، خلاقانه و متناسب با دنیای نسل امروز طراحی شوند. باید فضاها را تغییر داد؛ کتابخانه‌ها و مراکز فرهنگی باید به پاتوق‌های جذاب و زنده‌ای برای جوانان تبدیل شوند، نه سالن‌های ساکت و دور از اجتماع. اگر دیر بجنبیم و برای بازگرداندن این نسل گرفتار در چنگال موبایل چاره‌ای اساسی نکنیم، فردا خیلی دیر است و پیوند جوانان با اصالت فرهنگی‌شان به‌کلی گسسته خواهد شد.

مریم در ادامه با اشاره به نقش نمایشگاه‌های کتاب گفت: هر چند نباید فراموش کنیم نمایشگاه‌ها و فروشگاه‌های فصلی کتاب کار خودشان را می‌کنند؛ حتی وقتی وضع مالی‌مان خوب نیست و پول خرید کتاب نداریم، بردن بچه‌ها به این نمایشگاه‌ها بی‌فایده نیست. همین که دست بچه‌ها را بگیریم و ببریم بین این همه کتاب، بگذاریم توی راهروها بچرخند، کتاب‌ها را از نزدیک ببینند، جلدشان را لمس کنند و چند صفحه‌ای ورق بزنند، خودش کلی هنر است.

وی افزود: با این نمایشگاه‌ها آدم می‌بیند بچه‌ها کم‌کم با کتاب گرم می‌شوند و آن را مثل یک دوست قبول می‌کنند. همین یک بار رفتن، شاید نشود کتاب خرید، اما بذر علاقه را توی دل بچه می‌کارد و از فردایش با اشتیاق بیشتری سراغ کتاب می‌رود. برای همین می‌گویم این نمایشگاه‌ها را باید جدی گرفت؛ چون حتی برای خانواده‌هایی که دستشان خالی است، راهی برای آشتی دادن بچه‌ها با دنیای کتاب است.

 از برگزاری نمایشگاه تا پویش‌های نذر کتاب و تجلیل از خادمان نشر

مهین خاتمی معاون فرهنگی و رسانه‌ای اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان نیز در گفت‌وگو با خبرنگار صدای زنجان با گرامیداشت هفته کتاب و تبیین جایگاه مطالعه و آگاهی‌بخشی در جامعه اظهار  کرد:  فرهنگ‌سازی در حوزه کتاب و کتابخوانی نیازمند هم‌افزایی تمامی دستگاه‌ها، نهادها و اهالی قلم است و در همین راستا، برنامه‌های متنوعی برای گرامیداشت این هفته در سطح استان زنجان تدارک دیده شده است.

وی با اشاره به مهم‌ترین عناوین برنامه‌های هفته کتاب در زنجان افزود: افتتاح نمایشگاه کتاب ناشران استان با مشارکت ناشران و کتابفروشان در فرهنگسرای امام خمینی (ره) از 23 آبان لغایت 5 آذرماه، و همچنین آیین عطرافشانی مزار شهدای هنرمند با همکاری بسیج هنرمندان از نخستین برنامه‌های این هفته خواهد بود.

معاون فرهنگی و رسانه‌ای اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان تصریح کرد: در روز «کتاب، کتابخوانی و کتابدار» نیز برنامه‌ریزی لازم برای بازدید از کتابفروشی‌های فعال زنجان با همراهی نماینده ولی‌فقیه در استان و امام جمعه زنجان و استاندار انجام گرفته است تا از نزدیک دغدغه‌های اهالی نشر و کتابفروشان مورد بررسی قرار گیرد.

خاتمی به برگزاری نشست‌های نقد و رونمایی کتاب نیز اشاره کرد و گفت: جلسه نقد و بررسی کتاب «سو ساتان لار» اثر علی بیانی با همکاری انجمن ادبی اشراق، رونمایی از سه عنوان کتاب در حوزه دفاع مقدس با مشارکت اداره کل حفظ آثار و ارزش‌های دفاع مقدس، آیین رونمایی از کتاب «یک پیاله چای ازبکی» و همچنین مراسم تجلیل از خادمان نشر شامل ناشران، پژوهشگران، نویسندگان و کتابفروشان برتر از جمله برنامه‌های شاخص این هفته است.

وی در ادامه از اجرای پویش‌های مختلف مردمی و فرهنگی خبر داد و بیان کرد: برگزاری پویش نذر کتاب با تأکید بر حوزه کودک و نوجوان با مشارکت انتشارات آیدین خزر، اجرای برنامه‌های «بهترین کتابی که خوانده‌ام» و تولید پادکست با محوریت تاریخ، فرهنگ و هنر زنجان با همکاری بنیاد ایران‌شناسی شعبه زنجان، و همچنین اجرای پویش کتابخوانی و نذر کتاب به یاد 168 دانش‌آموز مدرسه میناب (با مشارکت 168 دانش‌آموز در 16 مدرسه و 16 مسجد استان) از دیگر اقداماتی است که در راستای ترویج فرهنگ مطالعه اجرایی خواهد شد.

 17 سال انتظار برای کتابخانه مرکزی زنجان؛ رؤیایی که نیمه‌کاره ماند

محمد رضاخانی در این زمینه با اشاره به دلایل اصلی توقف پروژه گفت: قرار بود تأمین مالی کتابخانه مرکزی بخشی از بودجه استانی و بخشی از بودجه ملی باشد. سهم استانی محقق شد، اما سهم ملی هیچ‌گاه تخصیص پیدا نکرد و سال به سال با افزایش هزینه‌ها و با توجه به گستردگی ابعاد پروژه، تکمیل آن سخت‌تر شد.

وی توضیح داد: در همان سال‌هایی که پروژه زنجان آغاز شده بود، استان‌هایی مثل اراک، مازندران و گیلان پروژه‌های مشابهی را شروع کردند. به آن استان‌ها بودجه تزریق شد و امروز در آستانه بهره‌برداری هستند. اما زنجان هیچ‌گاه در اولویت قرار نگرفت و پروژه روی زمین ماند.

مدیر کل امور کتابخانه‌های عمومی استان زنجان گفت: تلاش‌های بسیاری برای جذب اعتبار صورت گرفته است؛ موضوع را مستقیم با وزیر در میان گذاشتیم. در سفر اول شهید رئیسی، بودجه‌ای برای کتابخانه تخصیص پیدا نکرد و همه اعتبار به هنرستان هنرهای زیبا رفت. در سفر دوم، 100 میلیارد تومان تصویب شد، اما با شهادت رئیس‌جمهور، تخصیص انجام نشد و پروژه باز هم متوقف ماند.

 برای تکمیل، 600 تا 700 میلیارد تومان نیاز است

رضاخانی با اعلام اینکه طبق برآوردهای سال‌های اخیر برای تکمیل پروژه کتابخانه مرکزی زنجان به حدود 600 تا 700 میلیارد تومان اعتبار نیاز است، چند راهکار را برای تسریع در تکمیل پروژه پیشنهاد کرد: فازبندی پروژه از ابتدا که موجب بهره‌برداری تدریجی از بخش‌هایی از کتابخانه می‌شد؛ مشارکت شهرداری، همان‌گونه که در شیراز برای ساخت کتابخانه مرکزی اقدام شد؛ جذب سرمایه‌گذار بخش خصوصی از طریق واگذاری بخشی از زمین برای کاربری‌های تجاری و استفاده از درآمد حاصل برای تکمیل پروژه؛ و مولدسازی املاک دولتی با فروش زمین‌های مازاد برای تخصیص بودجه به کتابخانه.

مدیر کل امور کتابخانه‌های عمومی استان زنجان همچنین اشاره کرد: بخشی از هزینه‌ها از طریق بودجه‌های در اختیار نمایندگان مجلس نیز قابل تأمین است؛ همان‌گونه که نماینده ابهر بودجه‌ای برای تکمیل کتابخانه این شهر اختصاص داد.

وی تأکید کرد: این راه‌حل‌ها در اختیار نهاد کتابخانه‌ها نیست و تکمیل پروژه تنها از محل بودجه‌های ملی یا تملک دارایی ممکن است؛ از این رو تصمیم‌گیری در این زمینه باید در سازمان برنامه و بودجه و معاونت عمرانی استانداری صورت گیرد.

رضاخانی بیان کرد: باتوجه‌به محدودیت‌های بودجه‌ای دولت، لازم است بخش خصوصی، صنایع بزرگ و شهرداری‌ها در احداث این مرکز فرهنگی مشارکت کنند. تجربه شهر‌هایی مانند شیراز نشان داده که ورود شهرداری‌ها به چنین طرح‌هایی می‌تواند نتیجه‌بخش باشد؛ شهرداری شیراز 300 میلیارد تومان برای کتابخانه مرکزی آن شهر هزینه کرده است.

مدیر کل امور کتابخانه‌های عمومی استان زنجان خاطرنشان کرد: کتابخانه مرکزی زنجان با زیربنای 22 هزار مترمربع، یکی از بزرگ‌ترین کتابخانه‌های پیش‌بینی‌شده کشور است، درحالی‌که بزرگ‌ترین کتابخانه در حال ساخت کشور (اراک) 18 هزار مترمربع وسعت دارد.