پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/ سمیه محرمی: مرمت خانه تاریخی حکیمیان که از سال ۱۳۹۶ در شهر زنجان آغاز شده، پس از کش و قوس‌های فراوان تمام شد و نگرانی‌ها درباره سرنوشت این بنای ارزشمند به پایان رسید، شهر زنجان با توجه به پیشینه تاریخی خود، از بناهای تاریخی متعددی برخوردار است. بخش عمده‌ای از این آثار در محدوده بازار زنجان، دروازه رشت، دروازه‌ارک، میربها و محله حسینیه اعظم قرار دارند و همچنین تعدادی از آن‌ها به‌صورت تک‌بنا در سطح شهر پراکنده‌اند. این بناها متناسب با اقلیم، شرایط آب‌وهوایی و ویژگی‌های معماری منطقه شکل گرفته‌اند. از جمله بناهای تاریخی شناسایی‌شده در شهر زنجان می‌توان به خانه‌های ذوالفقاری، خدیوی، جمالی، ضیایی و مجموعه خانه‌باغ‌های معین و حکیمیان اشاره کرد.

خانه حکیمیان زنجان یکی از خانه‌های تاریخی شاخص این شهر به شمار می‌رود که قدمت آن به اواخر دوره قاجار بازمی‌گردد. این خانه تاریخی متعلق به ادیب عزیزالله حکیمیان بوده که بنا بر بررسی‌ها و اطلاعات موجود، از پزشکان طب سنتی به شمار می‌رفته است و گفته می‌شود اجداد وی از شاگردان ابن‌سینا، پزشک نامدار ایرانی، بوده‌اند.

پیش‌بینی می‌شد این خانه تاریخی با مساحت حدود یک‌هزار و ۳۰۰ متر مربع، پس از مرمت و با بازگشت حیات و حضور افراد، در آینده به یکی از جاذبه‌های دیدنی استان زنجان تبدیل شود. در سال‌های مختلف، سرنوشت این خانه بارها مورد بحث و بررسی قرار گرفت تا اینکه در نهایت، در سال ۱۳۹۶ و در دوران مدیریت یحیی رحمتی، تکلیف آن مشخص شد. بر اساس مفاد تفاهم‌نامه منعقدشده، مقرر گردید اداره کل راه و شهرسازی استان زنجان نسبت به ثبت این اثر تاریخی در فهرست آثار ملی اقدام کند. در اجرای بند (ج) ماده واحده قانون تشکیل وزارت میراث فرهنگی کشور مصوب سال ۱۳۶۴ و بند ششم ماده سوم قانون اساسنامه وزارت میراث فرهنگی کشور مصوب سال ۱۳۶۷ مجلس شورای اسلامی، که ناظر بر ثبت آثار ارزشمند منقول و غیرمنقول فرهنگی ـ تاریخی کشور است، نام «خانه حکیمیان» با شماره ثبتی ۳۱۷۷۲ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید.

خانه تاریخی حکیمیان زنجان از دو بنا تشکیل شده است؛ یکی از این بناها متعلق به دوره مظفرالدین‌شاه قاجار بوده و مساحتی بیش از ۹۰۰ متر مربع دارد. بنای دیگر به اواخر دوره پهلوی اول و اوایل دوره پهلوی دوم تعلق دارد و مساحت آن بیش از ۲۰۰ متر مربع است. شایان ذکر است که در شهر زنجان خانه‌هایی قدیمی وجود دارد که از جمله آن‌ها می‌توان به خانه حکیمیان، خانه ذوالفقاری و خانه توفیقی اشاره کرد؛ بناهایی که پس از مرمت و ثبت، به موزه یا خانه هنرمندان تغییر کاربری داده‌اند. این خانه تاریخی در خیابان شهدا، کوچه شهدا یا همان کوچه حکیمیان، نرسیده به مسجد عباسیه واقع شده است.

در دوره‌های مختلف، مدیران‌کل میراث فرهنگی استان از انجام عملیات مرمت در این خانه خبر داده‌اند. برای نمونه، در تاریخ ۱۲ مردادماه ۱۳۹۹، از مرمت بخشی از خانه تاریخی حکیمیان زنجان خبر داده شد و به رسانه‌ها اعلام گردید که یک میلیارد ریال اعتبار برای این منظور تخصیص یافته است. در همان مصاحبه عنوان شده بود که مرمت بخشی از خانه حکیمیان از دهم تیرماه آغاز شده و تا پایان شهریورماه ادامه خواهد داشت.

در مقطع زمانی دیگری، در سال ۱۴۰۲، محمدرضا محمدپور، معاون وقت میراث فرهنگی استان زنجان، وعده مرمت خانه تاریخی حکیمیان طی مدت چهار ماه را مطرح کرد و اعلام داشت منابع مالی مورد نیاز این پروژه از محل اعتبارات استانی و ملی تأمین شده است. پس از مدت‌ها انتظار حالا مرمت این بنا به پایان رسیده است و اداره کل میراث فرهنگی استان زنجان با طرح این موضوع که توان لازم برای تبدیل این بنا به موزه را ندارد، تصمیم به واگذاری این ساختمان به متقاضیان و تعریف کاربری برای آن گرفته است. موضوعی که این بار نگرانی در مورد حفاظت از اصالت این بنا را به همراه دارد.

کمبودها، مانعی برای تبدیل خانه حکیمیان به موزه 

سید میکائیل موسوی مدیر کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان زنجان در گفت‌و‌گو با صدای زنجان در مورد آخرین وضعیت مالکیت خانه خدیوی اظهار کرد: این بنا در اختیار اداره کل راه و شهرسازی بوده که طبق تفاهم‌نامه 10 ساله به اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان زنجان واگذار شده بود.

مدیر کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان زنجان با بیان اینکه مرمت و احیای این بنای تاریخی به پایان رسیده است، عنوان کرد: این خانه قرار بود به عنوان خانه و موزه ملیله زنجان فعالیت کند که به دلیل مشکلات مختلف این موضوع میسر نشد و تاکید ما بر تعیین کاربری برای این خانه و واگذاری است.

 وی با اشاره به اینکه چندین درخواست دریافت شده که در دست بررسی است، عنوان کرد: در یک مورد اداره کل تبلیغات اسلامی استان زنجان درخواست تبدیل این خانه به  مرکز هنر و رسانه، حفظ آثار و موزه علمای زنجان را داده است و این موضوع در دست بررسی است. 

موسوی با بیان اینکه میراث فرهنگی استان زنجان موافق انتقال بنا است و معتقدیم استفاده از این بنا و فعالیت در آن ضمن حفظ آن، زمینه معرفی را نیز فراهم خواهد کرد،  تاکید کرد: البته نظارت و رعایت موارد حفاظتی و مرمتی در این انتقال مورد تاکید میراث فرهنگی خواهد بود.

مدیر کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان زنجان با بیان اینکه تاکید ما بر تبدیل این فضا به عنوان موزه است، اضافه کرد: این بنا در اختیار ما قرار ندارد و تصمیم‌گیری در مورد آن نیز از اختیار ما خارج است.

وی با بیان اینکه باید پروپزال موزه توسط داوطلبان واگذاری ارائه شود تا براساس شاخص‌ها آن‌ها را مورد بررسی قرار دهیم، عنوان کرد: برنامه‌های فعالیت موزه و اشیایی که برای نمایش در نظر گرفته شده، باید مورد بررسی قرار گیرد.

موسوی با بیان اینکه بعید است این خانه توسط خود اداره تبدیل به موزه شود، گفت: در بحث موزه در استان در بحث راهنما و غیره با چالش کمبود نیرو مواجه هستیم البته وزارت میراث فرهنگی در برنامه هفتم توسعه این موضوع را بیشتر مورد توجه قرار داده و مقرر شده موزه‌ها دیده شوند تا شاهد جذب نیرو باشیم.

مدیر کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان زنجان با بیان اینکه در استان زنجان 12 موزه دایر است، عنوان کرد: از این تعداد 5 موزه تحت پوشش و 5 موزه غیر وابسته مربوط به ادارات است.

وی خاطر نشان کرد: دو موزه خصوصی شامل موزه خصوصی مهرانه و گیاهان دارویی نیز در سطح زنجان دایر است.

بهانه‌های واهی برای انتقال خانه حکمیان به غیر

یک منبع آگاه در حوزه میراث فرهنگی با اشاره به بلاتکلیفی خانه تاریخی حکیمیان زنجان اظهار کرد: تاکنون صحبت‌ها و گمانه‌زنی‌های متعددی درباره واگذاری و تغییر کاربری مطرح شده، از جمله تبدیل آن به موزه علما یا برخی عناوین مشابه، اما واقعیت این است که هیچ سند رسمی و مکتوبی مبنی بر اقدام مشخص اداره‌کل میراث فرهنگی برای تبدیل این خانه به «موزه علما» وجود ندارد و اساساً چنین موضوعی در فرآیندهای قانونی میراث فرهنگی به ثبت نرسیده است.

وی با بیان اینکه طبق اظهارات مدیرکل میراث فرهنگی استان، چند دستگاه اجرایی متقاضی در اختیار گرفتن این مجموعه بوده‌اند، افزود: طرح چنین عناوینی بیشتر جنبه توجیهی داشته و تاکنون اقدام عملی، قانونی و مستندی در این زمینه انجام نشده است. حتی اگر فرض شود چنین پیشنهادی مطرح شده باشد، باز هم مسئولیت اصلی حفظ، تملک و بهره‌برداری از این بنا بر عهده وزارت میراث فرهنگی است.

این منبع آگاه با رد ادعای کمبود نیرو در میراث فرهنگی گفت: میراث فرهنگی استان زنجان حدود ۲۰۰ نیروی انسانی دارد و این استدلال که به دلیل کمبود نیرو امکان نگهداری از خانه‌ای با این سطح از ارزش تاریخی وجود ندارد، قابل قبول نیست. نگهداری و احیای بناهای ثبت‌شده در فهرست آثار ملی، وظیفه ذاتی این وزارتخانه است و نمی‌توان از آن شانه خالی کرد.

وی با تأکید بر جایگاه ویژه خانه حکیمیان در معماری زنجان تصریح کرد: خانه حکیمیان یکی از معدود بناهای باقی‌مانده متناسب با اقلیم و جغرافیای زنجان است و از نظر معماری، دارای شناسنامه تاریخی مشخصی است. عناصری مانند حیاط مرکزی، ورودی‌ها و کارکرد فضاها، این خانه را به نمونه‌ای کم‌نظیر از خانه‌های تاریخی زنجان تبدیل کرده است؛ به‌گونه‌ای که امروز کمتر بنایی در شهر زنجان با چنین اصالت و هویت معماری پابرجاست.

این منبع آگاه در ادامه با اشاره به موضوع واگذاری بنا به دستگاه‌های دیگر اظهار کرد: اینکه عنوان می‌شود خانه حکیمیان در اختیار اداره‌کل راه و شهرسازی است، خود محل سؤال است؛ چراکه این اداره نه اهلیت تملک یک بنای تاریخی را دارد و نه اساساً اختیار واگذاری آن به نهادهای دیگر را. طبق قانون، یکی از وظایف اصلی وزارت میراث فرهنگی، «تملک، نگهداری، حفاظت و احیای بناهای تاریخی ثبت‌شده» است و برای این موضوع، ردیف بودجه مشخصی با عنوان «تملک» در بودجه سالانه این وزارتخانه پیش‌بینی شده است.

وی افزود: اگر تملک بناهای تاریخی جزو وظایف میراث فرهنگی نبود، اساساً چنین ردیف اعتباری در بودجه کشور تعریف نمی‌شد. واگذاری یا عدم اقدام در تملک این خانه، به نوعی عبور از وظایف ذاتی و قانونی وزارت میراث فرهنگی محسوب می‌شود.

این منبع آگاه در واکنش به ادعای بالابودن تعداد بناهای تاریخی در زنجان به‌عنوان توجیه واگذاری‌ها گفت: این استدلال از اساس نادرست است. زنجان از نظر غنای بناهای تاریخی، قابل مقایسه با بسیاری از شهرها نیست. حتی در خود شهر زنجان، تعداد خانه‌های تاریخی به تعداد انگشتان دو دست هم نمی‌رسد و مطرح‌کردن موضوع «تعداد بالای بناهای تاریخی» بیشتر شبیه یک توجیه غیرکارشناسی است.

وی خاطرنشان کرد: اگر مسئولان مدعی هستند که تعداد بناهای تاریخی زیاد است، کافی است تنها یک خانه تاریخی را معرفی کنند که به‌طور کامل حفظ، احیا و نگهداری شده باشد. واقعیت این است که بسیاری از خانه‌های تاریخی زنجان یا تخریب شده‌اند یا در مسیر نابودی قرار گرفته‌اند و در برخی موارد چون خانه خدیوی صرفاً با نصب بنر و اقدامات نمایشی، صورت‌مسئله پاک شده است.