پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/ سمیه محرمی: در سال‌های گذشته، دریافت کمک‌هزینه و وجه نقد در مدارس، به سناریوی تکراری و پرچالش آموزش‌وپرورش در دو برهه زمانی تحویل کارنامه و فصل ثبت‌نام بدل شده است؛ به‌طوری‌که برخی مدارس در پایان سال تحصیلی با مشروط کردن تحویل کارنامه و در آغاز سال تحصیلی با تعلل در ثبت‌نام، خانواده‌ها را در عمل مجبور به پرداخت مبالغی تحت عنوان کمک داوطلبانه می‌کنند. هرچند این موضوع سال‌هاست از ابعاد گوناگون نقد و بررسی می‌شود، اما آنچه همواره در تحلیل‌ها مغفول مانده، واکاوی ریشه‌ها و چرایی شکل‌گیری این چالش ساختاری است.

از یک سو، آموزش‌وپرورش در سال‌های اخیر به‌دلیل محدودیت‌های شدید اعتباری، سرانه ناچیزی به مدارس اختصاص داده و مدیران در نگهداری، تعمیرات اساسی (اورهال) و تأمین هزینه‌های جاری و روزمره مدارس با بحران جدی روبه‌رو هستند. از سوی دیگر، طبق اصل 30 قانون اساسی، آموزش تا پایان دوره متوسطه رایگان است و هیچ‌گونه مجوز قانونی برای اجبار اولیا به پرداخت وجه وجود ندارد.

در این میان، آموزش‌وپرورش صرفاً بر طبل رایگان بودن تحصیل و ممنوعیت دریافت وجه می‌کوبد، بدون آنکه سازوکار جایگزینی برای جبران هزینه‌های گزاف اداره مدارس تدوین کرده باشد. در نقطه مقابل، توان اقتصادی بسیاری از خانواده‌ها نیز کشش هزینه‌های تراشیده‌شده از سوی مدارس را ندارد و پرداخت مبالغ تحمیلی به‌ویژه برای خانواده‌هایی با چند فرزند دانش‌آموز به یک فشار معیشتی مضاعف تبدیل می‌شود.

هرچند در بسیاری از مدارس مبالغ درخواستی معقول بوده و اولیا نیز با آگاهی از بی‌پولی مدارس همراهی می‌کنند، اما زیاده‌روی و مطالبه ارقام نامتعارف در برخی مدارس و تحت‌فشار قرار دادن خانواده‌های کم‌بضاعت، به تقابل میان اولیا و کادر مدرسه دامن زده و فضای بی‌اعتمادی را در سیستم آموزشی تشدید کرده است.

درک می‌کنیم مدرسه بی‌پول است،اما توان این هزینه‌های تحمیلی را نداریم

یکی از اولیای دانش‌آموزان زنجانی در گفت‌وگو با صدای زنجان با اشاره به تجربه تلخ خانواده‌ها در فصل ثبت‌نام و دریافت کارنامه اظهار کرد: مشکل اصلی ما این است که مسئولان آموزش‌وپرورش در رسانه‌ها مدام شعار رایگان بودن آموزش و ممنوعیت دریافت وجه را تکرار می‌کنند، اما در کف مدارس، ما با واقعیتی کاملاً متفاوت روبه‌رو می‌شویم. در زمان ثبت‌نام یا تحویل کارنامه، عملاً دریافت مدارک مشروط به پرداخت مبالغ چندصدهزار تا چندمیلیون تومانی می‌شود؛ رقمی که شاید برای برخی ناچیز باشد، اما برای خانواده‌ای که چند فرزند محصل دارد و با حقوق کارگری یا کارمندی روزگار می‌گذراند، یک شوک و فشار مالی جدی است.

وی با تأکید بر اینکه خانواده‌ها از وضعیت بحرانی مدارس بی‌خبر نیستند، اضافه کرد: ما خودمان هم وقتی وارد مدرسه می‌شویم، فرسودگی امکانات، کلاس‌های بدون تجهیزات مناسب و مشکلات ابتدایی نگهداری مدرسه را می‌بینیم و کاملاً درک می‌کنیم که مدیران هم برای پرداخت هزینه‌های جاری و تعمیرات ساده دستشان خالی است و سرانه‌ای از دولت دریافت نمی‌کنند؛ اما مسئله این است که چرا بار ناتوانی دولت در اداره مدارس باید مستقیماً بر دوش جیب اولیا بیفتد؟ اگر کمک به مدرسه است، باید بر اساس وسع مالی و با میل و رغبت خانواده‌ها باشد، نه اینکه با رفتارهای تحمیلی، تعیین کف پرداخت و تحت فشار گذاشتن دانش‌آموز و والدین، شأن خانواده‌ها زیر سؤال برود و حس بی‌اعتمادی بین خانه و مدرسه شکل بگیرد.

زیر بار هزینه‌های جانبی کمر خم کرده‌ایم

یکی دیگر از اولیای دانش‌آموزان در گفت‌وگو با صدای زنجان با تشریح ابعاد مالی آغاز سال تحصیلی می‌گوید: مشکل اینجاست که هزینه تحصیل یک دانش‌آموز فقط به ثبت‌نام ختم نمی‌شود و شروع مهرماه برای هر خانواده یک ماراتن پرخرج است. از نرخ‌های سرسام‌آور سرویس مدارس و لباس فرم گرفته تا قیمت‌های نجومی کیف، کفش، کتب درسی و ساده‌ترین اقلام لوازم‌تحریر، همگی دست‌به‌دست هم داده‌اند تا بخش بزرگی از درآمد یک خانواده کارگری یا کارمندی در همان ماه اول بلعیده شود. در چنین شرایطی، وقتی در مدرسه هم یک رقم میلیونی اجباری روی دست ما می‌گذارند، واقعاً توان پرداخت برای خانواده‌ها باقی نمی‌ماند.

وی ضمن تأکید بر آگاهی والدین از دست‌های خالی کادر آموزشی می‌افزاید: ما خودمان هم منکر مشکلات مدارس نیستیم؛ می‌دانیم مدرسه‌ای که صدها دانش‌آموز در آن رفت‌وآمد دارند برای نظافت، کاغذ امتحانات، تعمیر شوفاژ و غیره نیاز به بودجه دارد و وقتی دولت سرانه ناچیزیز می‌دهد، مدیر مدرسه هم مستأصل می‌شود. اما گلایه ما از این است که چرا بار این بی‌برنامگی و هزینه‌های پنهان آموزشی باید بین مدیر و اولیا تقسیم شود؟ در شرایطی که تورم امان خانواده‌ها را بریده، تحمیل کمک‌هزینه‌های اجباری در کنار این‌همه مخارج سرسام‌آور جانبی، خانواده‌ها را در تنگنای روانی و مالی سختی قرار می‌دهد و انتظار داریم وزارتخانه یک‌بار برای همیشه تکلیف هزینه‌های جاری مدارس را مشخص کند تا خانواده‌ها هر سال قربانی این چرخه تکراری نشوند.

قربانی شدن مدیران در غیاب سرانه دولتی

یک کارشناس حوزه آموزش در گفت‌وگو با صدای زنجان با تأکید بر اینکه سیستم آموزشی میان قانون و واقعیت اجرایی زمین‌گیر شده است، اظهار کرد: هیچ مدیری تمایل ندارد با اصرار و اجبار از اولیا پول بگیرد؛ اما واقعیت این است که چرخ اداره مدارس با سرانه‌های واریزی ناچیز آموزش‌وپرورش نمی‌چرخد. متأسفانه وزارت آموزش‌وپرورش مدیران را در خط مقدم به گوشت قربانی تبدیل کرده است؛ چراکه این دریافتی‌ها صرف هزینه‌های اولیه اداره همان مدرسه می‌شود و ریالی از آن در جیب مدیر یا کادر آموزشی نمی‌رود.

وی شرایط موجود را ناشی از نبود توازن میان شعار آموزش رایگان و بودجه واقعی مدارس دانست و تصریح کرد: مدیران بالادستی با یک مصاحبه تلویزیونی و تکرار کلیشه‌ای دریافت وجه ممنوع است، مسئولیت را از دوش خود ساقط می‌کنند؛ در حالی که کنار هر ممنوعیتی، باید محل تأمین هزینه‌های مختلف مدرسه مشخص شود. این بی‌برنامگی، مدیران و خانواده‌ها را ناخواسته در برابر یکدیگر قرار داده و شأن مدیران را تا حد مطالبه‌گران اجباری تنزل داده است.

این کارشناس آموزشی با اشاره به آسیب‌های فرهنگی و روانی این پدیده تصریح کرد: بزرگ‌ترین قربانی این خلأ بودجه‌ای، کرامت محیط آموزشی و حرمت کادر مدرسه است. وقتی مدیر یا معاون مدرسه ناچار می‌شود ماه‌ها زمان و انرژی خود را صرف پیگیری مطالبات مالی، چک و چانه زدن با والدین و پاسخگویی به گلایه‌ها و پرخاش‌ها کند، رسالت اصلی مدرسه که کیفیت‌بخشی به آموزش و پرورش است به حاشیه رانده می‌شود. این مدل تأمین مالی، نه‌تنها اعتماد متقابل میان خانه و مدرسه را که رکن اصلی تربیت است مخدوش می‌کند، بلکه کادر مدرسه را از جایگاه راهبران تعلیم و تربیت به تحصیل‌داران مالی تنزل می‌دهد؛ فرآیندی فرساینده که نتیجه مستقیم بی‌توجهی ساختار کلان به هزینه‌های تمام‌شده آموزش است.

وی در تشریح راهکارهای برون‌رفت از این بن‌بست مزمن اظهار کرد: حل این معضل نیازمند عبور از شعارزدگی و پذیرش واقعیت‌های اقتصادی است. اگر حاکمیت توان پرداخت سرانه واقعی و متناسب با تورم به مدارس را ندارد، باید سازوکار مشارکت مردمی را نظام‌مند، شفاف و قانون‌مند کند؛ به نحوی که این مشارکت‌ها از مرحله حساس ثبت‌نام و گروگان‌گیری کارنامه جدا شده و در قالب سازوکارهای شفاف حسابداری انجمن اولیا و مربیان، بدون هیچ‌گونه اجبار و با نظارت دقیق هدایت شود، تا بیش از این بار ناتوانی دولت در تأمین سرانه، بر دوش مدیران و معیشت والدین سنگینی نکند.

رعایت دقیق ضوابط ثبت‌نام در تمامی مدارس استان خط قرمز ما محسوب می‌شود

ذبیح‌اله تاراسی، مدیرکل آموزش و پرورش استان زنجان نیز در این زمینه در گفت‌و‌گو با صدای زنجان در خصوص دغدغه خانواده‌ها در فصل ثبت‌نام و ضوابط مالی مدارس دولتی اظهار کرد: پیرو تأکیدات صریح وزیر آموزش و پرورش و بخشنامه‌های ابلاغی، رعایت دقیق ضوابط ثبت‌نام در تمامی مدارس استان خط قرمز ما محسوب می‌شود، براین اساس، دریافت هرگونه وجه، شهریه یا مبلغی تحت عنوان همیاری و کمک به مدرسه در هنگام ثبت‌نام کاملاً ممنوع و غیرقانونی است.

وی با تأکید بر اینکه ثبت‌نام دانش‌آموزان نباید به هیچ‌گونه پرداختی مشروط شود، افزود: مدیران مدارس در زمان ثبت‌نام صرفاً مجاز به دریافت هزینه بیمه حوادث دانش‌آموزی و هزینه کتب درسی هستند. هدف ما این است که خانواده‌ها در این ایام، هیچ دغدغه‌ای جز آرامش و تحصیل باکیفیت فرزندانشان نداشته باشند و با هرگونه تخلف در این زمینه برخورد قانونی خواهد شد.

تاراسی در ادامه با اشاره به اهمیت مشارکت‌های مردمی در پیشبرد اهداف نظام تعلیم و تربیت تصریح کرد: عدم اجبار در پرداخت‌ها، به معنای بی‌نیازی مدارس از همراهی خانواده‌ها نیست. مدیریت پویا، باکیفیت و ارتقای زیرساخت‌های آموزشی و پرورشی نیازمند همدلی اولیاست، اما معتقدیم این مشارکت باید در طول سال تحصیلی، کاملاً آگاهانه، داوطلبانه و بدون هیچ‌گونه الزام یا فشاری صورت گیرد.

مدیرکل آموزش و پرورش استان زنجان با تبیین رویکرد جدید این اداره کل در جلب مشارکت‌ها گفت: نگاه ما به مشارکت اولیا در مدارس، به هیچ‌وجه صرفاً نگاهی مادی و نقدی نیست. امروز بسیاری از اولیای دانش‌آموزان در سطح استان، از متخصصان، مربیان و استادکاران ماهری هستند که در زمینه‌های علمی، فنی و مهندسی، عمرانی، فرهنگی، هنری، پزشکی و مشاوره‌ای توانمندی‌های بی‌نظیری دارند.

وی در تشریح ایده اهدای تخصص خاطرنشان کرد: ما به شدت از طرح اهدای تخصص اولیا به مدارس استقبال می‌کنیم. حضور یک ولی متخصص در مدرسه برای رفع یک مشکل فنی، برگزاری یک کارگاه آموزشی، یا ارائه خدمات مشاوره‌ای و درمانی، ارزشی به مراتب بالاتر از کمک‌های نقدی دارد.

 این نوع مشارکت نه تنها گره‌های بزرگی از مشکلات اجرایی مدارس باز می‌کند، بلکه باعث ایجاد احساس تعلق خاطر عمیق‌تر و پیوندی سازنده میان مدرسه، دانش‌آموز و خانواده می‌شود.