پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/ سمیه محرمی: قالی‌بافی زنجان، هنری که سال‌ها نام و آوازه‌اش به گوش رسیده، امروز در سکوتی سنگین و نگران‌کننده فرو رفته است. کارگاه‌هایی که زمانی قلب تپنده اقتصاد روستایی و شهری بودند، حالا یکی پس از دیگری چراغ‌هایشان خاموش می‌شود و دارهای نیمه‌تعطیل، تصویری تلخ از وضعیت این هنر - صنعت دیرپا ارائه می‌دهد. مجموعه‌ای از چالش‌های اقتصادی و ساختاری، از گرانی افسارگسیخته مواد اولیه تا کاهش قدرت خرید مردم، باعث شده تولیدکنندگان و بافندگان این حوزه بیش از هر زمان دیگری با فشار معیشتی روبه‌رو شوند.

در چنین شرایطی، فعالان حوزه فرش هشدار می‌دهند که آنچه رخ می‌دهد تنها یک رکود ساده نیست، بلکه روندی فرسایشی است که می‌تواند به کوچک‌شدن جدی و حتی از دست رفتن ظرفیت‌های بنیادی قالی‌بافی زنجان منجر شود. آن‌ها می‌گویند بافندگان که ستون اصلی این هنر هستند، عملاً بدون پشتوانه بیمه‌ای و حمایتی رها شده‌اند و بسیاری ناچارند برای تأمین حداقل معیشت، این حرفه نسل‌به‌نسل منتقل‌شده را کنار بگذارند.

این وضعیت تنها به بافندگان محدود نمی‌شود؛ کارگاه‌داران و تولیدکنندگان نیز به دلیل نوسان قیمت‌ها و نبود افق روشن در بازار، از ادامه سرمایه‌گذاری و نوآوری بازمانده‌اند و به سمت «کوچک ماندن برای کمتر ضرر کردن» سوق پیدا کرده‌اند. نتیجه این روند، کاهش تولید، افت کیفیت و دور شدن تدریجی زنجان از جایگاهی است که زمانی بخش مهمی از هویت فرهنگی و اقتصادی آن را شکل می‌داد.

قالی‌بافی زیر بار بی‌ثباتی‌های اقتصادی گیر کرده است

وحید خسروی، از فعالان حوزه فرش در زنجان در این زمینه در گفت‌و‌گو با صدای زنجان با تشریح وضعیت نگران‌کننده هنر–صنعت قالی‌بافی گفت: اگر امروز وارد کارگاه‌های قالی‌بافی زنجان شوید، اولین چیزی که توجه را جلب می‌کند، نه صدای دفه و تپش دارها، بلکه سکوت سنگین و چراغ‌های خاموش کارگاه‌ها است. قالی‌بافی در زنجان که زمانی یکی از موتورهای محرک اقتصاد منطقه بود، این روزها حالا خوشی ندارد.

خسروی تأکید کرد: قالی‌بافی زیر بار بی‌ثباتی‌های اقتصادی گیر کرده است. وقتی از جنگ اقتصادی یا تحریم‌ها حرف می‌زنیم، خیلی‌ها فقط نرخ دلار را می‌بینند؛ اما ما اثر دلار را در جهش قیمت ابریشم، خامه و رنگ لمس می‌کنیم. تولیدکننده‌ای که تا دیروز برنامه‌محور کار می‌کرد، امروز درگیر تأمین روزانه مواد اولیه شده است.

 رکود خرید کمر تولیدکنندگان را شکسته است 

این فعال حوزه فرش با اشاره به نبود مشتری در بازار افزود: هزینه‌ها هر ماه بالاتر می‌رود، اما وقتی فرش از دار پایین می‌آید، خریداری نیست. این رکود خرید آن‌قدر سنگین است که انگیزه را از تولیدکننده گرفته. دیگر فرقی ندارد فرش باکیفیت ببافی یا بی‌کیفیت؛ بازار هر دو را پس می‌زند چون قدرت خرید مردم سقوط کرده است

بافندگان؛ ضعیف‌ترین حلقه و بی‌پشتوانه‌ترین گروه 

وی وضعیت بافندگان را نگران‌کننده توصیف کرد و گفت: بافنده، ستون این هنر است اما کمترین حمایت را دارد. سال‌هاست زخم نبود بیمه باز مانده است، بافنده‌ای که هیچ آینده‌ای، هیچ بیمه‌ای و هیچ پشتوانه‌ای ندارد، چرا باید این کار سخت و طولانی را ادامه دهد؟ طبیعی است که جوان‌ها سمت شغل‌های خدماتی با درآمد نقدی می‌روند.

به گفته وی، اگر همین امروز فکری نشود، نسلی از هنرمندان را از دست خواهیم داد؛ نسلی که این هنر را با جان و دل به ما رسانده‌اند.

تولیدکنندگان دچار «انفعال اجباری» شده‌اند 

خسروی یکی دیگر از آسیب‌های جدی را تغییر نگاه تولیدکنندگان دانست و توضیح داد: کارگاه‌داران خوش‌نام زنجان که همیشه دنبال نوآوری و ارتقای کیفیت بودند، حالا دچار انفعال اجباری شده‌اند. در این فضای مه‌آلود، هر قدم اضافه ممکن است منجر به ضربه اقتصادی شود. خیلی‌ها تصمیم گرفته‌اند کوچک بمانند تا کمتر ضرر کنند.

وی با بیان اینکه «مرگ قالی‌بافی» تعبیر اغراق‌آمیزی است، افزود: اما قطعاً این هنر–صنعت در حال کوچک شدن است. ما هنر را قربانی اقتصاد بیمار می‌کنیم. اگر برای بیمه بافنده‌ها، مدیریت قیمت مواد اولیه و تسهیل صادرات فکری نشود، بعید نیست روزی برسد که قالی زنجان فقط در موزه‌ها دیده شود.

خسروی گفت: بافنده و تولیدکننده امروز در زنجان برای بقا می‌جنگند، نه برای سود و اگر حمایت‌های واقعی و عملی و نه فقط شعارهای روی کاغذ در کارگاه‌ها احساس نشود، میراثی که نسل‌ها برایش زحمت کشیده‌اند، تبدیل به خاطره‌ خواهد شد.

 بخش عمده مواد اولیه فرش از جمله نخ و ابریشم وارداتی و وابسته به نرخ دلار است

در این زمینه ناصر باباخانی، مدیرعامل اتحادیه شرکت‌های تعاونی فرش دستباف روستایی استان زنجان و عضو هیئت‌مدیره اتحادیه کشوری فرش، در گفت‌وگو با صدای زنجان با اشاره به وضعیت فعلی صنعت فرش اظهار کرد: مدتی است که بازار فرش در هر دو بخش عرضه و تقاضا دچار مشکل است. زمانی با کمبود تقاضا مواجه می‌شویم و ناگهان در زمانی دیگر عرضه دچار بحران می‌شود. دلیل اصلی نیز نابسامانی اقتصادی، افزایش چشمگیر قیمت مواد اولیه و نبود حمایت کافی است.  وی با اشاره به اینکه بخش عمده مواد اولیه فرش از جمله نخ و ابریشم وارداتی و وابسته به نرخ دلار است، توضیح داد: هر زمان قیمت ارز بالا می‌رود، هزینه مواد اولیه چند برابر می‌شود. بافنده‌ای که با هزار سختی مواد اولیه را تهیه می‌کند، پول نقد ندارد و نمی‌تواند مواد اولیه را به موقع بخرد. این موضوع باعث می‌شود روند تولید مختل شود و فرش دیر به بازار برسد.

مدیرعامل اتحادیه شرکت‌های تعاونی فرش دستباف روستایی استان زنجان افزود: گاهی تقاضا وجود دارد، اما چیزی برای عرضه نداریم. همین چند روز پیش از تهران برای صادرات فرش به ژاپن تماس گرفتند و حداقل 50 تخته فرش می‌خواستند؛ اما با وجود جست‌وجوی چندروزه، توان تأمین حتی 10 تخته را هم نداشتیم. یعنی تقاضا هست اما عرضه نداریم و به‌صرفه نیست که بافنده تولید کند.

تسهیلات فعلی بی‌اثر و ناکافی است 

باباخانی با انتقاد از میزان پایین تسهیلات حمایتی گفت:  مبالغ 70، 80 یا 100 میلیون تومان در حوزه تولید فرش هیچ مشکلی را حل نمی‌کند. تولید با این اعداد عملاً غیرممکن است. حمایت باید هم هدفمند باشد و هم در حدی که بتواند تکانی به تولید بدهد.

وی تأکید کرد: بسیاری از خانوارهای روستایی و مناطق محروم، فرش را به عنوان شغل دوم و مکمل کشاورزی و دامداری می‌بافند و درآمد زندگی‌شان به آن وابسته است.

کاهش شدید بیمه بافندگان رشته فرش

مدیرعامل اتحادیه شرکت‌های تعاونی فرش دستباف روستایی استان زنجان درباره وضعیت بیمه بافندگان گفت: در گذشته حدود هفت هزار نفر در استان تحت پوشش بیمه بودند؛ اما پس از اعمال فیلترها و حذف‌های متعدد، تعداد بیمه‌شده‌ها به حدود چهار هزار نفر رسیده است. این یعنی از هر 10 بافنده شاید فقط یک نفر بیمه دارد.

وی افزود: این مسئله باعث شده بسیاری از بافندگان با بالا رفتن سن، بیماری یا مشکلات معیشتی، کار را رها کنند. در حالی که جوانان هم نه بیمه دارند، نه امکانات آموزشی، نه حمایتی دریافت می‌کنند.

صنعت فرش زنجان ظرفیت صادراتی دارد، اما آمار در دسترس نیست 

باباخانی درباره وضعیت صادرات فرش در استان گفت: فرش‌های ابریشمی زنجان از نظر کیفیت در حد فرش‌های لوکس قم هستند و حدود 90 درصد تولیدات قابلیت صادرات دارند، اما بیشتر این صادرات از طریق تجار شهرهای دیگر مثل قم و تهران انجام می‌شود. به همین دلیل آمار رسمی از میزان صادرات با نام زنجان وجود ندارد.

ضرورت به‌روزرسانی طرح‌ها و آموزش بافندگان 

وی با اشاره به تغییر سلیقه بازار جهانی و ضرورت هماهنگی طرح و نقشه فرش با دکوراسیون روز دنیا تأکید کرد: طرح و نقشه فرش مثل صنعت مد است؛ هر چند سال تغییر می‌کند. اگر فرش مطابق سلیقه بازار جهانی نباشد فروش نمی‌رود. بنابراین دوره‌های آموزشی برای بافندگان ضروری است. ما در روستاها دختران جوانی داریم که می‌توانند در مدت کوتاهی آموزش ببینند و وارد بازار کار شوند، اما بودجه و امکانات آموزشی کافی وجود ندارد.

 خطر کاهش دوباره تعداد فعالان؛

احتمال سقوط از 20 هزار نفر به 5 هزار نفر 

باباخانی با اشاره به آمار فعالان حوزه فرش در استان توضیح داد: در حال حاضر حدود 20 هزار نفر در استان فعال هستند، اما اگر حمایت‌ها ادامه پیدا نکند ممکن است این تعداد به ده هزار یا حتی پنج هزار نفر برسد. کاهش این‌چنینی یعنی از دست رفتن یک صنعت مادر و یک هنر دیرینه.

نشست‌های مشترک با مسئولان برای جلب حمایت 

وی افزود: چند روز پیش جلسه‌ای با مدیرکل صنعت، معدن و تجارت استان و همچنین نماینده مردم زنجان در مجلس داشتیم. قرار شد نامه‌ای برای درخواست حمایت ویژه تنظیم کنیم. قرار است بخشی از بودجه به اتحادیه روستایی استان اختصاص یابد تا در حوزه مواد اولیه، آموزش، طرح و نقشه و تولید هزینه شود.

گلایه از نبود صدای رسای صنعت فرش 

باباخانی در پایان گفت: متأسفانه صدای رسایی نداریم که مشکلات این صنعت را منتقل کند. ما می‌دانیم چه باید تولید شود و حتی زیرساخت و تجربه‌اش را داریم، اما امکانات اجرای آن فراهم نیست. امیدواریم مسئولان امسال نگاه ویژه‌ای به این حوزه داشته باشند تا از ریزش بیشتر نیروی انسانی جلوگیری شود.

ضرورت علاج پیش از فاجعه

با توجه به مجموعه مشکلات مطرح‌شده در حوزه قالی‌بافی زنجان، به نظر می‌رسد عبور از وضعیت فعلی بیش از هر چیز نیازمند رویکردی هماهنگ میان نهادهای حمایتی، متولیان فرهنگی و فعالان اقتصادی این حوزه است. یکی از نخستین گام‌ها می‌تواند سامان‌دهی و تقویت پوشش بیمه‌ای بافندگان باشد؛ اقدامی که علاوه بر ایجاد امنیت شغلی، می‌تواند انگیزه ماندگاری نیروهای ماهر در این حرفه را افزایش دهد و از خروج تدریجی نسل جدید از این عرصه جلوگیری کند.

در کنار آن، ایجاد سازوکارهایی برای تثبیت یا مدیریت قیمت مواد اولیه و فراهم کردن دسترسی آسان‌تر تولیدکنندگان به این مواد، می‌تواند بخشی از فشار اقتصادی موجود را کاهش دهد. همچنین حمایت از شبکه‌های بازاریابی و فروش، به‌ویژه در حوزه صادرات و بازارهای آنلاین، فرصتی فراهم می‌کند تا تولیدکنندگان بتوانند بدون واسطه‌های متعدد، محصولات خود را به بازارهای گسترده‌تری عرضه کنند.