پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/ در کتاب تاریخ معاصر ایران که تاریخ مشروطه را به دانش آموزان دبیرستانی روایت می کند، به چرایی شکل گرفتن نهضت مشروطه و به نقش مردم، رهبران و علمای تراز اول داخل کشور و علمای مقیم عراق در پیروزی نهضت مشروطه پرداخته شده است. اما به عمد یا به سهو در تاریخ نگاری حوادث مشروطه، یک نفر فراموش شده است. (ملاقربانعلی زنجانی)

حجه الاسلام ملا قربانعلی زنجانی عالم و فقیه شیعه و مرجع تقلید عصر مشروطه یکی از رهبران عملی و فکری قشر وسیعی از مردم و علمای عصر مشروطه خواهی بود.

آخوند ملاقربانعلی زنجانی شاگرد آیت اله فقید شیخ مرتضی انصاری صاحب کتاب مکاسب در زنجان، روستای ارقین نزدیک سجاس در سال 1193 هجری شمسی از مادری به نام سارا متولد شد، پدراوعسگر علی نام داشت.

 او به مدد نبوغ ذاتی و زهد و ساده زیستی خود آنچنان بر فقه مسلط شد و بر فروع فقهیه احاطه پیدا کرد که حتی در نجف هم نظیر او پیدا نشد. صاحب رساله عملیه حافظه عجیبی داشت و هر استفتاء از هر باب فقه از او می پرسیدند، بی مراجعه می نوشت و مدرک بیان می کرد. بعد از درگذشت میرزا محمد حسن شیرازی اغلب مردمان قفقاز، آذربایجان، گیلان ، همدان و زنجان در احکام شرعیه مقلد او شدند. آخوند قربانعلی در ایام حیات خود به ملاقات حاکمی نرفت و حاکمی را هم به ملاقات نپذیرفت. ناصرالدین شاه، مظفرالدین شاه و محمد علی شاه در سفر به زنجان هرگز موفق به دیدار او نشدند و ملاقربانعلی حتی هدیه سه هزار تومانی ناصرالدین شاه را پس فرستاد.

بر گردیم به داستان مشروطه که آخوند ملاقربانعلی اعتقاد داشت جریان مشروطیت یک جریان سیاسی مشکوک است که ممکن است سرنخ اصلی آن در دست روس و انگلیس باشد. او می گفت : "می ترسم روس و انگلیس به ماست تان انگشت بزنند"

او با استقرار هر رژیمی جز رژیم اسلامیت مخالف بوده و در پاسخ به سئوال از مشروطه جواب می داد"این مسائل غیر از باطن امر است و ای کاش آنچه را که می گفتند عمل هم می کردند، ولی ما فقط یک راه داریم و آن هم فقط راه قرآن است و دستور خدا، مگر این راه چه عیبی دارد؟ چرا این راه نمی روند؟ فقط بترسید از روزی که اجانب سرتان شابکا بگذارند و روس و انگلیس به ماست تان انگشت بزنند"

ملاقربانعلی در میدان مبارزه با مشروطه خواهان فریبکار فقط یک شعار داشت : "یدالله فوق ایدیهم"

او همچون مجتهد سبزه واری و شیخ فضل اله نوری طرفدار مشروطه مشروعه بود و با مشروطه و استبداد هر دو مخالف بود. در حالیکه مورخان مشروطه آگاهانه یا از روی غفلت و ناآگاهی جریان فکری و سیاسی دوران مشروطیت را به دو دسته مشروطه خواهان و مستبدین تقسیم کرده اند. لذا ملاقربانعلی را که بخاطر رهبری جریان سومی به نام مشروطه مشروعه مغضوب شده بود با انواع فحاشی و ناسزاگویی آمیخته با بغض و کینه و با عباراتی مثل فتنه زنجان یا فتنه آخوند ملاقربانعلی مورد حمله قرار دادند و افردای مثل شیخ ابراهیم زنجانی که حکم به اعدام شیخ فضل الله نوری صادر کرد، همواره نسبت به او کینه و بغض داشتند. در این بین آخوند محمد کاظم خراسانی رهبر مشروطه مقیم نجف درمتن اصلی  تلگرافی که توسط مخالفین ملا تحریف شده بود، در مورد آخوند قربانعلی می گوید: " چون جناب ملا به سبب شیوخیت و عدم معاشرت از نوع امور بی خبر و معذورند لهذا باید شخصاً محترم و مفسدین و اشرار از مراوده با ایشان و اشاعات موجبه فساد مملکت و اختلال آسایش به کلی ممنوع باشند. ان شاالله تعالی"

سرانجام فقیه پرآوازه عصر مشروطه در هجوم یپرم خان ارمنی و سردار اسعد بختیاری به زنجان در ذیقعده سال 1327 هجری قمری دستگیر و از ایران به شهر کاظمین تبعید شد و از دخول به شهرهای نجف و کربلا محروم گردید و بعد از مقاومت ها و مبارزات طولانی و شدید در راه حکومت شرعیه در هفدهم ربیع الاول سال 1328 هجری قمری(1285 هجری شمسی) با یک دنیا افتخار و آزادگی جان به جان آفرین تسلیم کرد .

با اتفاقاتی که پس از استقرار مشروطه و با شکل گیری مجلس مشروطه شکل گرفت ، علیرغم مقاومت چهره های شاخصی چون شهید مدرس و با نفوذ عناصر سرسپرده به انگلستان سلسله قاجاریه منقرض و با تغییر چهار اصل از اصول قانون اساسی مشروطه دوره رضاخانی جای آن را گرفت.

ماست مشروطه در تقابل روس و انگلیس بر سر منافعشان انگشت خورد که روس ها علی الظاهر به حمایت از محمد علی شاه و در واقع بخاطر حفظ تصرفات خود و جلوگیری از نفوذ انگلیس مجلس مشروطه را به توپ بستند و سفارت انگلیس بخاطر نفوذ در دستگاه حاکمه و مجلس و مقابله با روس پناهگاه متحصنین مشروطه نما شد و دیگ غذا برایشان بار گذاشتند.  

 آری ماست مشروطه انگشت خورد و نماسید تا اینکه روز چهارم اردیبهشت ماه سال 1305 رضاخان بعنوان پادشاه ایران تاج گذاری کرد تا مردم ایران برای برچیده شدن نظام دیکتاتوری هزینه های زیادی را پرداخت کنند.

در پایان متذکر می شود منبع نگارش متن حاضر برداشتی آزاد از کتاب تاریخ معاصر ایران، پایه یازدهم دوره دوم متوسطه و به ویژه کتاب ارزشمند خط سوم در انقلاب مشروطیت به قلم ابوالفضل شکوری از انتشارات اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی می باشد، با این امید که متولیان امر در تهیه کتب درسی به گوشه ای از نقش آخوند ملاقربانعلی زنجانی در جریان تطبیق مشروطه و مشروطه مشروعه اشاره نمایند تا تاریخ زنجان در نهضت مشروطه مغفول و پنهان نماند.