پایگاه خبری صدای زنجان نیوز/ در روزهای گذشته، دو تحول انتخاباتی در آمریکا و اسرائیل رخ داد که نتایج آن‌ها معادلات سیاسی این دو کشور را تحت تأثیر قرار داد. انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در ۳ نوامبر ۲۰۲۶ به پیروزی دموکرات‌ها و کسب اکثریت هر دو مجلس نمایندگان و سنا انجامید. در اسرائیل نیز انتخابات پارلمانی ۲۷ اکتبر، با وجود کسب بیشترین کرسی توسط حزب لیکود به رهبری نتانیاهو، نتوانست اکثریت لازم برای تشکیل دولت را در اختیار ائتلاف او قرار دهد. این نتایج بار دیگر نشان دادند که سازوکارهای انتخاباتی و نهادهای قانونی می‌توانند حتی محاسبات قدرتمندترین جریان‌های سیاسی را تغییر دهند.

در آمریکا، این اتفاق در شرایطی رخ داد که دونالد ترامپ با تئوری احیای هژمونی آمریکا، نه‌تنها روابط این کشور با شرکای راهبردی خود، از کانادا و اروپا گرفته تا دیگر متحدان سنتی، را با تنش‌هایی روبه‌رو کرد، بلکه در برابر رقبای بزرگی چون چین و حتی در مناسبات با تهران، سیاستی مبتنی بر فشار و تقابل را دنبال کرد. اکنون نتایج انتخابات، محدودیت‌های سیاسی و نهادی این رویکرد را آشکارتر کرده است.

در سوی دیگر، اسرائیل قرار دارد؛ حکومتی که از زمان انقلاب ایران، نزدیک به نیم قرن است که ایران را یکی از محورهای اصلی سیاست امنیتی و منطقه‌ای خود قرار داده است. به باور من، این حکومت در طول این سال‌ها، با استفاده از فرصت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی و ابزارهای گوناگون، از جنگ و عملیات نظامی تا ترور، خرابکاری، عملیات اطلاعاتی و حملات هوایی، کوشیده است معادلات مطلوب خود را شکل دهد. از جنگ هشت‌روزه تا تحولات پس از یازدهم سپتامبر، و از عملیات پیجری و ترور تا حملات هوایی، هر بار بخشی از این راهبرد به اجرا درآمده است؛ اما هیچ‌یک به‌تنهایی به حل نهایی مناقشه ایران و اسرائیل منجر نشده است.

اما پرسش اساسی اینجاست: آیا کار آمریکا و اسرائیل با ایران تمام شده است؟

به نظر من، نه‌تنها تمام نشده، بلکه باید احتمال داد که در مطالعات و برنامه‌ریزی‌های راهبردی آنان، مسیرهای دیگری نیز برای ادامه این مناقشه پیش‌بینی شده باشد؛ مسیرهایی که شاید کم‌هزینه‌تر، پیچیده‌تر و کاربردی‌تر از رویارویی مستقیم نظامی باشند.

در چنین معادلاتی، تغییر دولت‌ها الزاماً به معنای تغییر اهداف کلان نیست. گاهی دولت‌ها و رؤسای جمهور، همچون قطعات یک پازل بزرگ، می‌آیند و می‌روند و هرکدام بخشی از آن را در جای خود قرار می‌دهند. آنچه تغییر می‌کند، روش چیدن قطعات، ابزارهای اجرایی و میزان هزینه‌ای است که برای رسیدن به اهداف پرداخت می‌شود. بنابراین، نباید سیاست خارجی قدرت‌های بزرگ را صرفاً بر اساس شخصیت رؤسای جمهور یا شعارهای انتخاباتی آنان تحلیل کرد.

تجربه کارتر و ترامپ؛ آیا تاریخ تکرار می‌شود؟

انقلاب ۱۳۵۷ ایران و بحران گروگان‌گیری سفارت آمریکا، یکی از عوامل مهم تضعیف موقعیت سیاسی جیمی کارتر در انتخابات سال ۱۹۸۰ بود؛ انتخاباتی که به پیروزی رونالد ریگان، نماینده حزب جمهوری‌خواه، انجامید.

اکنون نیز در شرایطی متفاوت، سیاست‌های ترامپ در قبال ایران، به‌ویژه جنگ و پیامدهای سیاسی و اقتصادی آن، در کنار سایر مسائل داخلی آمریکا، به یکی از موضوعات تأثیرگذار در انتخابات میان‌دوره‌ای تبدیل شد. نتیجه انتخابات، اکثریت کنگره را از جمهوری‌خواهان گرفت و در اختیار دموکرات‌ها قرار داد.

اگر بخواهیم این دو تجربه تاریخی را کنار هم بگذاریم، باید بپرسیم: آیا سیاست‌های تقابلی در قبال ایران، ناخواسته به عاملی برای تغییر موازنه قدرت در سیاست داخلی آمریکا تبدیل شده‌اند؟

به بیان دیگر، آیا نظام سیاسی ایران در طول این سال‌ها، بدون آنکه الزاماً چنین هدفی را دنبال کرده باشد، در دو مقطع متفاوت بر معادلات انتخاباتی آمریکا اثر گذاشته است؟ اگر چنین باشد، تجربه کارتر و ترامپ چه درسی برای سیاست‌گذاران ایرانی دارد؟

البته نباید همه تغییرات انتخاباتی آمریکا را صرفاً به مسئله ایران نسبت داد. تورم، هزینه زندگی، سیاست‌های اقتصادی، مهاجرت و دیگر مسائل داخلی نیز در رأی مردم نقش دارند. اما نمی‌توان تأثیر جنگ و سیاست خارجی را در معادلات سیاسی داخلی آمریکا نادیده گرفت.

این همان جایی است که باید میان پیروزی تبلیغاتی و دستاورد راهبردی تفاوت قائل شد. تغییر رنگ سیاسی کاخ سفید یا جابه‌جایی اکثریت در کنگره، به‌تنهایی به معنای تغییر منافع ملی آمریکا نیست. منافع راهبردی قدرت‌ها، بیش از آنکه به رنگ احزاب وابسته باشد، بر پایه قدرت اقتصادی، تولید ثروت، علم، فناوری، دانشگاه، ظرفیت صنعتی و توان تربیت و سازمان‌دهی نیروی انسانی شکل می‌گیرد.

در اینجا استعاره‌ای قابل تأمل وجود دارد: صاحبان گربه‌ها، فارغ از رنگ گربه‌هایشان، به دنبال تربیت شکارچیانی هستند که بتوانند منافع آنان را تأمین کنند. اینکه گربه چگونه چنگال‌های خود را برای گرفتن طعمه تیز می‌کند، بحث دیگری است؛ اما اصل ماجرا، شناخت صاحب گربه و هدفی است که برای شکار تعیین کرده است.

در اسرائیل نیز نباید تغییر ائتلاف‌های سیاسی را الزاماً به معنای تغییر سیاست امنیتی در قبال ایران دانست. اختلافات داخلی احزاب و رقابت برای تشکیل دولت، یک موضوع است و منافع امنیتی مشترک جریان‌های سیاسی در قبال ایران، موضوعی دیگر. بنابراین، ایران باید به جای دل بستن به جابه‌جایی دولت‌ها، شناخت دقیق‌تری از منافع پایدار طرف مقابل داشته باشد.

ایران در دوران باقی‌مانده دولت ترامپ چه باید بکند؟

پرسش مهم‌تر این است که ایران در دوران باقی‌مانده ریاست‌جمهوری ترامپ چه راهبردی باید در پیش بگیرد؟

در هر صورت، بازیگران بزرگ جهانی و منطقه‌ای، از آمریکا و اسرائیل گرفته تا چینِ در حال رشد و روسیه گرفتار جنگ، هرکدام اهداف و منافع بلندمدت خود را در خاورمیانه دنبال می‌کنند. هیچ‌کدام از این بازیگران صرفاً بر اساس دوستی یا دشمنی با ایران تصمیم نمی‌گیرند؛ آنچه برای آنان اهمیت دارد، منافع ملی و جایگاه راهبردی خودشان است.

آیا در ایران نهادهایی وجود دارند که بتوانند سیاست‌های این بازیگران را به‌درستی بخوانند و بر اساس آن، با تکیه بر منافع ملی، تاکتیک و استراتژی طراحی کنند؟

آیا نظام دانشگاهی، مراکز مطالعات سیاسی و پژوهشگاه‌های راهبردی کشور، این تحولات را به‌صورت علمی و مستقل شناسایی کرده‌اند؟ آیا با صاحب‌نظران و کارشناسانی که توان تحلیل این معادلات را دارند، باب گفت‌وگو باز شده است؟

یا همچنان قرار است سیاست‌گذاری کشور بر پایه پرچم‌گردانی، شعارهای شبانه، لشکرکشی‌های احساسی، دوقطبی‌سازی اجتماعی و خیابان‌گردانی سیاسی انجام شود؟

اگر قرار باشد میز سیاست خارجی کشور به میدان رقابت هیجانات و شعارها تبدیل شود، چگونه می‌توان از منافع ملی در برابر محاسبات پیچیده قدرت‌های جهانی دفاع کرد؟

فرصت تاریخی برای بازگشت به جامعه جهانی

به باور من، فضای جدید سیاسی در آمریکا و نتایج انتخابات کنگره و سنا، در کنار تغییر موازنه پارلمانی اسرائیل، فرصتی برای بازنگری در سیاست خارجی ایران فراهم کرده است؛ فرصتی که می‌تواند زمینه بازگشت ایران به مناسبات عادی جامعه سیاسی جهانی و بازار آزاد اقتصاد بین‌المللی را مهیا کند.

ترامپ، با پیشینه تجاری و رویکرد معامله‌محور خود، اکنون با کنگره و سنایی روبه‌روست که اکثریت آن در اختیار حزب رقیب قرار گرفته است. این وضعیت، معادلات تصمیم‌گیری در آمریکا را پیچیده‌تر می‌کند و ضرورت توجه به موازنه نهادی و خرد جمعی را افزایش می‌دهد.

ایران می‌تواند به جای گرفتار ماندن در چرخه تقابل، از این شرایط برای تعریف یک مسیر تازه استفاده کند؛ مسیری که در آن، مذاکره نه نشانه تسلیم، بلکه ابزار تأمین منافع ملی باشد.

شاید بتوان این شرایط را فرصتی کم‌نظیر برای عبور از سیاست‌های پرهزینه و شکست‌خورده‌ای دانست که تحت عناوینی چون عمق راهبردی، هلال شیعی و گسترش نفوذ منطقه‌ای، هزینه‌های سنگینی بر اقتصاد و جامعه ایران تحمیل کرده‌اند.

سرمایه‌های ملی، حاصل تلاش نسل‌های ایرانی است؛ نه ذخیره‌ای بی‌پایان برای هزینه کردن در مناقشات فرسایشی. منابعی که می‌توانستند صرف دانشگاه، صنعت، کشاورزی، زیرساخت، رفاه عمومی و آینده نسل‌های بعدی شوند، نباید همچنان در چرخه رقابت‌های بی‌پایان منطقه‌ای مستهلک شوند.

سه ضرورت برای تغییر مسیر

نخست؛ دیپلماسی مبتنی بر منافع متقابل.

ایران باید با شناخت دقیق منافع طرف‌های مقابل، مسیر گفت‌وگو را با هدف کاهش پایدار تنش، رفع تحریم‌ها، تضمین امنیت متقابل و بازگشت به مناسبات عادی بین‌المللی دنبال کند. مذاکره نباید به مسابقه‌ای برای اثبات حقانیت تاریخی یا نمایش قدرت تبدیل شود. هدف باید دستیابی به توافقی قابل اجرا، قابل نظارت و پایدار باشد؛ توافقی که منافع ملی ایران را تأمین کند و برای طرف مقابل نیز دستاوردی قابل دفاع داشته باشد.

دوم؛ بازگشت به اقتصاد تولیدمحور و توسعه ملی.

امنیت پایدار بدون اقتصاد قدرتمند امکان‌پذیر نیست. بازگشت سرمایه، فناوری، دانش و ظرفیت‌های اقتصادی ایرانیان داخل و خارج کشور، باید در اولویت قرار گیرد. دانشگاه، صنعت، کشاورزی، مدیریت منابع آب، انرژی و زیرساخت‌ها نیازمند سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی بلندمدت هستند. توسعه اقتصادی نباید قربانی ملاحظات سیاسی کوتاه‌مدت شود.

سوم؛ اجماع ملی و بازسازی اعتماد عمومی.

هیچ راهبرد خارجی بدون پشتوانه داخلی پایدار نمی‌ماند. دانشگاهیان، متخصصان، کارشناسان مستقل، بخش خصوصی، نخبگان ایرانی خارج از کشور و نمایندگان دیدگاه‌های گوناگون جامعه باید امکان مشارکت واقعی در تصمیم‌سازی داشته باشند. منافع ملی نباید در انحصار یک جناح، گروه یا نهاد قرار گیرد. ایران متعلق به همه ایرانیان است و آینده آن نیز به مشارکت همه آنان نیاز دارد.

هنر دیپلماسی؛ ساختن میدان مشترک منافع

گفت‌وگو بر پایه لجاجت، تنها چنگال‌های تیزشده تقابل را هدایت می‌کند. هنر دیپلماسی آن است که طرف‌های مناقشه را به میدانی مشترک از منافع هدایت کند؛ میدانی که در آن، پایان دادن به یک مناقشه نیم‌قرنی بتواند به‌عنوان دستاوردی قابل دفاع برای همه طرف‌ها تعریف شود.

شاید بتوان ترامپ، کنگره و سنا را در چنین چارچوبی به یک میدان مذاکره هدایت کرد که حاصل آن، نه شکست تحقیرآمیز یک طرف، بلکه پایان دادن به مناقشه‌ای طولانی و پرهزینه باشد.

در چنین توافقی، برنده و بازنده نباید در میان گروه‌های سیاسی و جناح‌های داخلی ایران جست‌وجو شوند. وضعیت کنونی کشور به‌گونه‌ای است که همه ارکان حاکمیت، از سران سه قوه و نهادهای نظامی تا رهبری، در برابر ضرورت پایان دادن به این مناقشه و کاهش هزینه‌های آن، منافع و مسئولیت‌هایی دارند.

چرا که حاکمیت، علاوه بر مشکلات خارجی، با انبوهی از مسائل داخلی و پروژه‌های نیمه‌تمامی روبه‌روست که تکمیل آن‌ها برای تثبیت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کشور ضرورت دارد. حل مناقشه خارجی می‌تواند فرصت و ظرفیت لازم را برای پرداختن به این مسائل فراهم کند.

اگر این فرصت تاریخی از دست برود، شاید دیگر شرایطی با چنین ظرفیت و امکانی برای جبران فرصت‌های ازدست‌رفته فراهم نشود.

خودشناسی ملی؛ پیش‌شرط بازگشت ایران

ایران برای عبور از این بن‌بست، بیش از آنکه به دشمن‌شناسی نیاز داشته باشد، به خودشناسی ملی نیاز دارد.

باید بدانیم چه داریم، چه می‌خواهیم، چه فرصت‌هایی را از دست داده‌ایم و نسل آینده چه حقی بر منابع، ثروت‌ها و تصمیم‌های امروز ما دارد.

باید بپذیریم که قدرت یک کشور تنها در توان نظامی یا گستره نفوذ منطقه‌ای آن خلاصه نمی‌شود؛ قدرت واقعی در دانشگاه‌های زنده، اقتصاد مولد، صنعت رقابت‌پذیر، کشاورزی پایدار، سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی، آزادی اندیشه و توانایی شهروندان برای ساختن آینده خود شکل می‌گیرد.

سیاست خارجی زمانی در خدمت منافع ملی است که هزینه امنیت کشور را کاهش دهد، نه اینکه تمام ظرفیت اقتصادی و انسانی کشور را در خدمت استمرار وضعیت امنیتی قرار دهد.

مسئله، پیروزی یک حزب در آمریکا یا شکست یک ائتلاف در اسرائیل نیست؛ مسئله این است که آیا ایران می‌تواند از تغییر معادلات جهانی برای بازگشت به مسیر توسعه، رفاه، امنیت و منافع ملی استفاده کند؟

آزادی، امنیت و آینده ایران را نه با شعارهای تقابلی، بلکه با خرد جمعی، دانش، دیپلماسی و اراده ملی می‌توان ساخت.