جلیلی: بدون سازماندهی متمرکز و تناقضی که پنهان نمی‌ماند

سعید جلیلی، چهره‌ای که رسانه‌های نزدیک به او، یعنی رجا نیوز، تریبون اصلی تجمعات را در اختیار دارند، در دیدار با فعالان این میدان‌ها گفته است: "حضور 232 شب مردم در میدان، بدون سازماندهی متمرکز، پدیده‌ای کم‌نظیر است؛ حرکتی که از یک اقدام سیاسی فراتر می‌رود و به‌واسطه‌ی پیوند با قدرت الهی، ظرفیت الگوشدن برای همه‌ی مردم را پیدا می‌کند."

این اظهارات از یک سو سازماندهی را رد می‌کند و از سوی دیگر تجمعات را به سطح جنبش تمدنی ارتقا می‌دهد. اما تناقض آشکار است: رسانه‌های وابسته به او و شریان که حمید رسایی، چهره‌ی نزدیک به جلیلی، در آن حضور دارد، در حال انجام تبلیغات سازمان‌یافته در رسانه‌های اجتماعی و صحنه هستند. حمیدرضا جلایی‌پور، فعال اصلاح‌طلب نیز ادعا کرده است که دوستان جلیلی در شب آخر تشییع پیکر رهبری چهار میلیون پرچم قرمز توزیع کردند که به کاهش پرچم ایران و شمار شرکت‌کنندگان در تجمعات بعدی انجامید. او این جریان را "ایده‌آلیست‌های ناواقع‌گرا" خوانده که به جای کمک به عبور کشور از شرایط دشوار، به فعالیت‌های سلبی و تخریبی ادامه می‌دهند.

اما نقدها به جلیلی تنها به ادعای توزیع پرچم محدود نمی‌شود. محمد مهاجری، تحلیلگر مسائل سیاسی، با اشاره به شعارهای تند علیه مسئولان در تجمعات مشهد، صراحتاً از جلیلی خواسته است تا نسبت خود را با طیف تندرو مشخص کند و از این طیف اعلام برائت بجوید، زیرا به گفته‌ی او این طیف به نام حمایت از آقای جلیلی به میدان می‌آیند و علیه افرادی مانند قالیباف و عراقچی شعار می‌دهند. این در حالی است که منتقدان می‌گویند جلیلی همواره درباره‌ی شعار علیه مسئولان سکوت می‌کند و همین سکوت، به تندروها این امکان را داده است که تریبون تجمعات را به میدان محاکمه‌ی سیاسی رقبای درون‌گروهی تبدیل کنند.

روزنامه‌ی شرق در همین چارچوب نوشت که سکوت چهره‌های اصلی جریان پایداری در برابر شعارهای تند، به معنای تأیید آن است و اگر قرار است میدان مردم میدان همه باشد، نمی‌توان مسئولیت شعارها را فقط به گردن یک زن ناشناس انداخت. کیهان در واکنش، این تحلیل را قضاوت سیاسی و بی‌انصافی خواند و تأکید کرد که "جلیلی خود از منتقدان اصلی وضع موجود است و سکوت او را نمی‌توان به معنای تأیید هر شعار تندی دانست". روزنامه‌ی اعتماد نیز با اشاره به همین تناقض نوشت که جریان تندرو هم سازماندهی متمرکز را رد می‌کند و هم رسانه و تریبون سازمان‌یافته دارد؛ این همان فرماندهی بدون فرمانده است که مسئولیت‌پذیری را از میان برمی‌دارد.

تناقض دیگری نیز در موضع جلیلی وجود دارد؛ او از یک سو تجمعات را بدون سازماندهی متمرکز می‌خواند، اما از سوی دیگر، رسانه‌ی نزدیک به او (رجا نیوز) با لحنی تند به منتقدان سخنرانان تجمعات، از جمله برای مثال میثم مطیعی، حمله کرده و آن‌ها را به بی‌انصافی متهم می‌کند. رجا نیوز در واکنش به انتقاد مطیعی از برخی سخنرانان، نوشت که این انتقادها بی‌انصافی است و از صاحبان تریبون دفاع کرد. این دفاع رسانه‌ای سازمان‌یافته، خود مصداقی از همان سازماندهی بدون سازمان است که جلیلی آن را رد می‌کند. شبکه‌ای از رسانه‌ها و تریبون‌ها که بدون ساختار رسمی، روایت مورد نظر را تولید و از سخنرانان همسو دفاع می‌کنند، در حالی که منتقدان درون اردوگاه خودی را به حاشیه می‌رانند.

مجموع این نقدها نشان می‌دهد که جلیلی در موقعیتی پارادوکسیکال قرار گرفته است؛ از یک سو، تجمعات را جنبش تمدنی می‌خواند و سازماندهی را رد می‌کند؛ از سوی دیگر، رسانه‌ها و تریبون‌های وابسته به او فعالانه در حال سازماندهی روایی و بسیج صحنه‌اند. از یک سو، از شعارهای تند فاصله نمی‌گیرد و سکوتش را می‌توان نشانه‌ی رضایت تلقی کرد؛ از سوی دیگر، وقتی منتقدان درون اردوگاه خودی به این شعارها اعتراض می‌کنند، رسانه‌ی نزدیک به او آن‌ها را به بی‌انصافی متهم می‌کند. نتیجه‌ی این تناقض، نه وحدت ملی مورد ادعا، بلکه عمیق‌تر شدن شکافی است که جلیلی خود یکی از تولیدکنندگان اصلی آن است.

 رائفی‌پور؛ از تریبون‌داری تا تولید تنش درون‌گروهی

علی‌اکبر رائفی‌پور، بنیان‌گذار مؤسسه‌ی مصاف، یکی از پرحضورترین سخنرانان تجمعات شبانه است. او در شهرهای مختلف، از مشهد و تهران تا بندرعباس و بهارستان، سخنرانی کرده است و همین گستردگی جغرافیایی و تداوم حضور، او را به چهره‌ای تبدیل کرده که منتقدان درون اردوگاه اصولگرا، مصاف را دقیقاً به دلیل همین نقش سیاسی‌کردن تریبون تجمعات هدف انتقاد قرار داده‌اند.

اظهارات او در این تجمعات، طیفی از مواضع را در بر می‌گیرد که هر یک به نحوی به تشدید تنش دامن زده است. اما تنش اصلی جایی است که رائفی‌پور مستقیماً مرزهای درون‌گروهی را درمی‌نوردد. او در یکی از سخنرانی‌ها اعلام کرد: "ما برای مسئولان احترام قائلیم اما گوش به فرمان آقایان قالیباف و پزشکیان نیستیم." این جمله، در شرایطی که جناح قالیباف از قبل هم به سیاسی‌شدن تجمعات معترض بود، عملاً تأییدی بر همان انتقادها بود و به روزنامه‌ی خراسان این امکان را داد که مصاف را به عنوان یکی از مقصران اصلی بیرون‌راندن مردم از خیابان معرفی کند. رائفی‌پور حتی از انتقاد به چهره‌های همسو با خود نیز ابایی نداشته است؛ او در سخنرانی‌ای علیه سعید جلیلی گفت: "تمام نقدم به آقای جلیلی انفعالش است. 14 میلیون نفر آدم بهت رای دادند. چی کار داری می‌کنی؟ باید جواب بدی اون دنیا!... مگه نمیگی دولت سایه؟ این دولت سایه چی کار می‌کنه؟ چهار تا جلسه می‌ذاری! فکر می‌کنه هفتگی یک بار بیاید سخنرانی کنه کار کرده..." این اظهارات نشان می‌دهد که او نه فقط با جناح قالیباف، بلکه با بخشی از جریان پایداری نیز زاویه پیدا کرده است؛ تحلیلی که این حمله را نشانه‌ی تشدید رقابت درون‌جریانی در طیف موسوم به جریان خالص‌ساز و عبور از چهره‌هایی می‌داند که تا همین چند سال پیش در بالاترین سطح گفتمان انقلابی تعریف می‌شدند.

در بُعد دیگری، رائفی‌پور با طرح مباحثی مانند هندسه‌ی دین و شناخت نسبت‌ها در میدان ولیعصر، عملاً نقش یک گفتمان‌ساز را برای تجمعات تعریف کرده است؛ نقشی که فراتر از سخنرانی سیاسی صرف است و به تجمعات شبانه ماهیتی ایدئولوژیک می‌بخشد. او همچنین تأکید کرده است که «مردم شب‌ها نمی‌آمدند فستیوال که یکی بیاید بالا استیج و واسه‌شون آهنگ بخونه»، جمله‌ای که به‌طور غیرمستقیم ماهیت سیاسی تجمعات را تأیید می‌کند و در تضاد با روایتی است که تجمعات را صرفاً مطالبه‌ی مردمی بدون جهت‌گیری جناحی معرفی می‌کند.

مجموعه‌ی این اظهارات، رائفی‌پور را به هدفی دوگانه تبدیل کرده است: از یک سو، جناح قالیباف و روزنامه‌ی خراسان او و مصاف را به سیاسی‌کردن تریبون و کاهش شمار شرکت‌کنندگان متهم می‌کنند؛ از سوی دیگر، حتی درون جریان پایداری نیز اظهاراتش علیه جلیلی نشان‌دهنده‌ی شکافی است که او خود یکی از تولیدکنندگان آن است. رائفی‌پور نه تنها سازماندهی بدون سازمان را عملی کرده است، بلکه با هر سخنرانی، مرز میان مطالبه‌ی مردمی و منازعه‌ی جناحی را بیشتر مخدوش کرده است. او نماینده‌ی آن جریانی است که روزنامه‌ی خراسان درباره‌اش هشدار داده است: "عده‌ای می‌خواهند حضور همه را پشتوانه‌ی شعارهای خود جا بزنند" و همین، توضیح می‌دهد چرا تجمعی که قرار بود نماد وحدت باشد، به میدانی برای تسویه‌حساب‌های درون‌گروهی بدل شده است. صبح صادق نیز در همین باره هشدار داد که "میدان مردم نباید به حیاط خلوت احزاب و تریبون تسویه‌حساب جناحی تبدیل شود" و از سخنرانان خواست مسئولیت شعارها و مواضع خود را بپذیرند. آرمان ملی هم نوشت که "حضور پرتکرار یک سخنران در شهرهای مختلف، اگر با نقدهای درون‌گروهی و شعار علیه مسئولان همراه شود، بیش از آنکه نمایش وحدت باشد، نمایش شکاف است".

 شعارهایی که شکاف را عمیق‌تر کرد

در تجمعات شبانه، شعارهایی سر داده شده است که دیگر رنگ و بوی وحدت ندارد: "ظریف و روحانی آمریکایی، باید شوند اعدام انقلابی، شعار ما عیان است، عزل پزشکیان است، ای سران سه قوه‌ی انقلاب، عقب‌نشینی نکنید از حجاب". روزنامه‌ی خراسان هشدار داده است که کودتا واژه‌ای نیست که بتوان آن را برای داغ‌کردن فضا به کار برد و از کنار معنایش گذشت؛ گویندگان این شعار باید روشن کنند چه کسی را به چه اقدامی متهم می‌کنند. سخنگوی وزارت کشور نیز گفته است شعارهای تندی که در برخی تجمعات شبانه داده می‌شود، شعار همه‌ی مردم میادین نیست. جمهوری اسلامی نیز همین تغییر جهت شعارها - از دشمن خارجی به مسئولان داخلی - را نشانه‌ی انحراف دانست و نوشت که "میدانی که با شعار مرگ بر دشمن آغاز شد، نباید به میدان مرگ بر خودی تبدیل شود". اطلاعات هم هشدار داد که سوزاندن سرمایه‌ی اجتماعی تجمعات با شعارهای تند و جناحی، هزینه‌ای است که همه‌ی نیروهای انقلاب آن را می‌پردازند.

 یک دستگیری، دو روایت و یک شکاف که عمیق‌تر می‌شود

دستگیری اخیر توسط قوه‌ی قضائیه یک اقدام در سطح فردی برای قطع انحراف بود، اما در عمل به ابزاری در دست جناح‌های رقیب تبدیل شد. جبهه‌ی پایداری، شریان، مصاف و رائفی‌پور از آن برای تقویت روایت مردم در حال مطالبه و مشروعیت تجمعات استفاده می‌کنند، در حالی که جناح قالیباف از آن برای اتهام سیاسی‌کردن و حتی کودتا بهره می‌برد.

روزنامه‌ی اعتماد در تحلیلی، با ارائه‌ی داده‌های نظرسنجی، تصویر متفاوتی از ترکیب حاضران در تجمعات ارائه داد: بین 48 تا 60 درصد ایرانیان حداقل یک‌بار در این تجمعات شرکت کرده‌اند و ترکیب حاضران یکپارچه نیست. این روزنامه همچنین به انگاره‌ی خطای تریبون‌داری شبکه‌ی پایداری اشاره کرد و نوشت که از 56 تجمع شبانه‌ی مستمر در میادین تهران، فقط در دو موردش تریبون در دست مداحان نزدیک به پایداری است. این داده، اگر درست باشد، روایت مصادره‌ی کامل تریبون‌ها را نسبی می‌کند؛ هرچند خود نشان‌دهنده‌ی آن است که نبرد بر سر روایت، نه فقط بر سر تعداد تریبون‌ها، بلکه بر سر تأثیرگذاری رسانه‌ای و گفتمانی است. هم‌میهن نیز در همین زمینه نوشت که دستگیری یک فرد نمی‌تواند پاسخ به بحران اعتماد باشد؛ مسئله‌ی اصلی، سازوکار تصمیم‌گیری و پاسخ‌گویی جریانی است که تریبون‌ها را در اختیار دارد. شرق هم تأکید کرد که "اگر قرار است برخورد صورت گیرد، باید با ساختارها و جریان‌هایی باشد که شعارهای جناحی را تولید و هدایت می‌کنند، نه فقط با یک فرد در سطح میانی".

ادعای سازماندهی و هدایت این گروه‌ها توسط جلیلی و رهبران احزاب، در اسناد رسمی هیچ مدرک مستقیمی ندارد. اما آنچه از محتوای رسانه‌های اجتماعی و اظهارات علنی برمی‌آید این است که این نیروها در حال انجام هماهنگی روایی و بسیج صحنه هستند؛ پدیده‌ای که جلیلی آن را بدون سازماندهی متمرکز می‌نامد، اما منتقدان درون اردوگاه خودی آن را فرماندهی بدون فرمانده می‌خوانند. نتیجه، کاهش سرمایه‌ی اجتماعی تجمعات و عمیق‌تر شدن شکافی است که دیگر نمی‌توان آن را پشت شعار وحدت پنهان کرد.

در نهایت، این ماجرا نشان می‌دهد که تجمعات شبانه، پیش از آنکه به میدانی برای مطالبه‌ی مردمی بدل شوند، به صحنه‌ی رقابت روایت‌ها و تسویه‌حساب‌های درون‌گروهی تبدیل شده‌اند. اعمال و رفتار کسانی که خیابان را محل تسویه‌حساب‌های سیاسی خود کرده‌اند، چه عامدانه و چه غیرعامدانه، به تخریب وحدت ملی مورد نظر حاکمیت، به معنی رهبری نظام، خواهد انجامید. این رفتارها نه تنها اعتماد عمومی را فرسوده می‌سازد، بلکه با ایجاد شکاف‌های عمیق در درون نیروهای خودی، زمینه‌ی نفوذ دشمن و تضعیف انسجام ملی را فراهم می‌آورد. بازداشت اخیر نیز این ظن را تقویت می‌کند که نفوذهای سنگین‌تر و بیشتری در بدنه‌ی این جماعت و لیدرهای پنهان و پیدای آنان وجود داشته باشد؛ نفوذهایی که اگر به‌موقع شناسایی و خنثی نشوند، می‌توانند خسارات جبران‌ناپذیری به وحدت مورد نظر رهبری وارد کنند. خطر اصلی نه در دستگیری یک فرد، بلکه در فرسایش اعتماد میان نیروهایی است که هر یک دیگری را به انحراف متهم می‌کند و در نهایت، خیابان را از فضای وحدت ملی به میدان تفرقه و رقابت جناحی تبدیل می‌سازد. اطلاعات از انزوای تجمعات و سوزاندن سرمایه‌ی اجتماعی نوشت؛ آرمان ملی از مصادره توسط جریان خاص تندرو گفت؛ شرق از تندروها علیه اهل خانه نوشت و کیهان همان گزارش را توهین به ملّت خواند؛ صبح صادق هشدار داد که میدان مردم به حیاط خلوت احزاب تبدیل نشود؛ همشهری از جریان انحصارطلب گفت که مردم را سیاهی‌لشکر خود می‌خواهد و جمهوری اسلامی و هم‌میهن هر یک از زاویه‌ای بر این تأکید کردند که ادامه‌ی این وضعیت، مشروعیت میدان مردمی را فرسوده می‌کند. این تنوع روایت‌ها - از درون اردوگاه قدرت و از بیرون آن - نشان می‌دهد که مسئله دیگر فقط یک دستگیری یا یک سخنران نیست؛ مسئله فرسایش اعتماد میان نیروهایی است که هر یک دیگری را به انحراف متهم می‌کند و در نهایت، خیابان را از فضای وحدت ملی به میدان تفرقه و رقابت جناحی تبدیل می‌سازد. خطر اصلی نه در دستگیری یک فرد، بلکه در همین فرسایش و در ناتوانی ساختاری برای پاسخ‌گویی به این پرسش است: اگر فرماندهی نیست، چه کسی مسئول این میدان است؟